## Ĉapitro dua

La devo via — leĝojn gardi,
Ignori rangon de fortul',
Per help', defendo prizorgadi
Vidvinojn, orfojn — jen postul'.
Derĵavin

### 1. Morti prepariĝis

La viroj prepariĝis morti sen ŝercoj.

La edzinoj ploregis. Estis terure vidi, kiel la edzoj — sanaj, barbaj, ruĝvangaj, tiuj povus vivi longe, — subite alportis en la domon ĉizitajn pezajn ĉerkojn por si mem.

La edzino de Longinov, Eŭtimia, eklamentis, ĵetis sur la plankon malplenan poton, ĝi dispeciĝis. La infanoj — filo Aleĉjo kaj filino Liza — kun intereso enrigardis en la ĉerkon, kio estas tie interne. El la ĉerko estis venanta odoro de freŝa pino.

— Sternu! — ordonis Longinov.

— Kion sterni do? — ŝrikis Eŭtimia.

— Oj, Eŭtinjo! — kun minaco en la voĉo diris Longinov.

Fraŭlo Kopilov, spiregante, trenis la duan ĉerkon — glacikovritan, odorantan, same elĉizitan en tuteca pino. Forĝisto estis helpanta al li. Eŭtimia, furioziĝinte, prenis en la manojn balailon, kriis stride:

— Foriĝu tuj, ke mi ne vidu ĉi aĉaĵon! Portu for la ĉerkojn, alie mi per bolakvo brogos, mi ne scias kion mi faros!

Longinov eksidis al la tablo, apogis sin per la mano, Forĝisto fulmis al Eŭtimia per la okuloj, ŝi ne ektimis, svingis la balailon. La infanoj, Aleĉjo kun Liza, malferminte la buŝojn, rigardis el angulo al la furioziĝinta panjo, al la kvietiĝinta patro. La viroj konsiliĝis. Forĝisto proponis iri morti en la domon de Kopilov, li estas fraŭlo, tie neniu malhelpos al la sankta afero.

— Ne estas hejtite ĉe li! — diris Longinov. — Mi frostiĝos dekfoje ĝis la lasta juĝo. Ne iros mi!

— Ni hejtos! — promesis Forĝisto. — Sed eĉ se ne hejtos — estas tutegale. Pri kio vi pensas, malpiulo.

— Ni hejtos, ni hejtos! — kriis Eŭtimia. — Kies domo, ĉu lia? Li estas parazito, sentaŭgulo, Teodozo damnita, de ĉiu laboro foriris, evitulo, satano, nur unu aferon li scias — bonajn homojn konfuzi...

Kaj ŝi ree ekiris kun la balailo al Forĝisto.

Li eliris sur la peronon, por eviti malbonon, haste preĝis, por ne bati la fian inon. Sed pro la preĝo la animo ne faciliĝis. Li kolere pensis: «Ĉu estas mi — parazito? Tiom labori, kiom mi, — neniu fiŝisto eltenus. Parazito! Ĝisvivis mi! Nu, kiam mi mortos, tiam vi rememoros...»

Ili devis porti la ĉerkojn en la nehejtitan, malvarman domon de Kopilov. Dum ili laboris — starigadis la ĉerkojn sur benkojn kaj tablojn, — ŝvitiĝis, Longinov gajiĝis, diris al Forĝisto:

— Eŭtinjo ja mia! Ĉu? Ora edzino! Timigis vin per balailo...

Forĝisto kolere diris «hm!» — nun ne indis babili troe. Kopilov blovekscitis fajron en la forno. Aleĉjo kaj Liza, nudpiedaj, alkuris ĉi tien sur neĝo — rigardi, kiel la viroj intencas morti, staris ĉe la sojlo, bluiĝinte pro malvarmo, puŝadis unu la alian per la kubutoj.

— He, geknaboj! — diris Loginov. — Kuru fluge al panjo, ŝi iun maton donu — sterni...

Aleĉjo kaj Liza staris senmove.

— Nu bone, ne necesas! — suspiris Longinov.

Brulŝtipoj en la forno ekbrulis, Kopilov ien forkuris. Longinov kaj Forĝisto sidis unu kontraŭ la alia, suspiradis. La infanoj moviĝis pli proksime al la fajro, interflustradis. Forĝisto elprenis «Libron de kredo» — komencis laŭtlegi vortojn:

— Same li, Maksimo Greko, pri la zodiako kaj planedoj diras: ĉiu kredanto al astrologio kaj planedoj kaj al ajna nigra magio — damnita estas. La libroj de Krizorojo apokrifaj damnitaj estas. Leĝorompa testamento papa de Petro Mongo, Formoso kaj herezulo Konstanteno Kovalino ikonoklasto — damnita estas...

Kopilov plu ne venadis.

— Severa estas via libro, — eldiris Longinov, — insulta!

— Silentu! — ordonis Forĝisto.

— Sed kiun oni en ĝi insultas — ne estas klare, — ree diris Longinov. — Kiel oni diras: sen vino — sen kompreno...

— Vi aŭskultu humile! — ordonis Teodozo.

Longinov ekdormetis, li dormis nelonge, vekiĝis pro tio, ke kun bruo malfermiĝis la pordo: Kopilov, ruĝiĝinta pro kurado en frosto, alportis stofon da alkoholaĵo, panon, fumaĵitan fiŝon. Forĝisto deziris skoldi, Kopilov ne permesis:

— Ne bruu! — diris li severe. — Ni, frato, ne estas piuloj, ni estas pekuloj. Hodiaŭ ni en ĉerkojn memvole kuŝiĝas, kion vi ankoraŭ bezonas? Vi mem ne drinku, sed nin ne devigu. Kaj en libroj viaj nenio pri ĉi afero estas dirita — eble, Elio kun Ĥanoĥo mem drinkis...

Forĝisto kraĉis, forturniĝis flanken, ne rigardis. Longinov kaj Kopilov drinkis po kruĉeto, komencis disputon, kiel necesas preni marhundon, per kia instrumento estas pli oportune. La infanoj, varmiĝinte ĉe la forno, ekdormis, Longinov ne sukcesis veki ilin, envolvis en kitelon, ekportis hejmen.

— Eĉ en ĉerkon kuŝiĝis, sed plu vinaĉon drinkas! — diris en kolero Eŭtimia. — Aliaj havas edzojn, sed mi sola, malfeliĉa, suferas kun vi, aspido...

Longinov suspiris: kompatis Eŭtinjon.

Sur la forno ekploregis la vidvino de la forpasinta frato. La infanoj vekiĝis, same ekploris. Longinov aŭskultis, aŭskultis, poste kaptis sian kapon, kriis per furioza voĉo:

— Ne mortos mi, silentu! En la maro mi tian ne aŭdis, kiel en la domo...

Eŭtimia tuj ĉesis insulti, metis por la edzo bovlon da brasiksupo, tranĉis panon. Rigardante, kiel li manĝas, ŝi viŝadis rapidajn larmojn:

— Ĉu ne plu vi mortados, Nilĉjo?

Li silentis.

Eŭtimia promesis:

— Nu, se ŝoviĝos ĉi tien via piulo, viva ne foriros...

Forĝisto kun Kopilov atendis longe. Longinov plu ne venadis. Kopilov larĝe oscedis, ĵetis en la ĉerkon la peltjakon, kuŝiĝis. Forĝisto kuŝiĝis en la apudan, per animŝira voĉo komencis kanton:

Antikva pina ĉerko
Por mi farita estas...

Kopilov ree oscedis.

— Vi ne oscedu, — kun la plej ebla humileco diris Forĝisto. — Vi kantu kun mi...

— Mi, ŝajne, ne dungiĝis kiel kantoro...

— Ne parolu...

— Ja kial ne paroli por la fino. Tie ni sufiĉe silentos.

— Hundo! — insultis Forĝisto.

— Mi estas hundo, sed ne bojas, dum vi estas piulo, sed bojas...

Per tremanta pro furiozo, alta voĉo Forĝisto ekkantis mem:

Mi kvankam peka estas,
Al Dia iros juĝo...

— Oni tie laciĝis atendi vin, — diris Kopilov kun moko. — Verŝajne, lamentas: kaj kie li estas, nia kara Teodoĉjo?

— Liberigu min de peko! — petegis Forĝisto. — Ja mi vin murdos...

— Ja mi nur por konversacio...

Kaj iom poste demandis:

— Ĉu ni tiel dum dormo mortos? Aŭ kiel ĝi estas farata?

Teodozo ne respondis, nur snufis kolere.

Vekiĝinte, Kopilov koleriĝis, ke li frostiĝis en la ĉerko, la frosto estis serioza.

— Iru, trovu brulŝtipojn! — ordonis Forĝisto.

— Kaj vi tiutempe mortados?

— Estas mia afero...

— Ni manĝu ion? — kun dubo en la voĉo diris Kopilov.

Li serĉis hakilon kaj eliris en la korton.

Matene la Longinov-aj Aleĉjo kaj Liza alkuris rigardi, kiel la najbaroj mortas. Forĝisto, kuŝante en sia ĉerko, estis kolere preĝanta, Kopilov ne estis en la domo. Liza kuraĝiĝis, aliris al Forĝisto pli proksime, demandis per alta voĉeto:

— Oĉjo, kaj kie estas nia najbaro — Stefano Nikolajeviĉ?

Forĝisto respondis sendezire:

— Brulŝtipojn li iris haki, tro malvarmas...

— Kaj nia paĉjo retojn riparas, — penante transfleksiĝi la randon de la ĉerko, diris Aleĉjo. — Panjo lian veston tutan kaŝis, por ke li morti ne iru.

Vespere Forĝisto elgrimpis el la ĉerko, komencis pro malvarmo danceti en la domo. Kopilov ne venis. Neniom varmiĝinte, Forĝisto frapis al la domo de Longinov, Eŭtimia lin ne enlasis. Necesis foriri, serĉi aliajn virojn, denove prepariĝi al la morta horo. Dirante preĝon kontraŭ malica tento, surĵetinte sur la dorson maldikan dorsosakon, Forĝisto ekpaŝis sur knaranta neĝo laŭlonge de la vespera strato. Apud la Komerca korto li renkontis Kopilov-on — tiu estis kuranta laŭ pado, zorgigita, kun seka fiŝo sub la akselo. Forĝisto, ekvidinte la fuĝulon, ne retenis sin, insultis lin per pekaj vortoj. Kopilov diris responde:

— Hodiaŭ, frato, ne eblas morti tiel simple. Al la domoj soldatoj ekiris, popolon prenas — citadelon konstrui kontraŭ la sveda armeo. Ĉiujn ili prenas — tute. Se iu estas preta mortinto — tiun ili ne tuŝos, sed kiuj ankoraŭ atendas la lastan juĝon — tiujn ili prenas. Antaŭ nelonge en la bazaro oni diris, mi aŭdis: Tadeĉjon Skidnev-on oni prenis — li ses tagojn en ĉerko kuŝis.

Forĝisto aŭskultis morne, al Kopilov ne rigardis.

— Kiel ni faros? — demandis Kopilov.

— Mi ja foriros de ili! — diris Forĝisto. — Kaj vi kiel — estas via afero.

— Ne foriros! Ĉe la bariero oni prenos.

Forĝisto kuntiris la brovojn, ekiris sian vojon.