# Stelaj ŝipoj

Ivan Efremov

### Ĉapitro unua. Ĉe la sojlo de malkovro

— Kiam vi alveturis, Alekseo Petroviĉ? Ĉi tie multaj homoj pri vi demandis.

— Hodiaŭ. Sed por ĉiuj mi ankoraŭ forestas. Kaj bonvolu fermi la fenestron en la unua ĉambro.

La enirinto demetis la militan mantelon, viŝis per la tuko la vizaĝon, glatigis siajn malpezajn helajn harojn, forte maldensiĝintajn sur la verto, eksidis en fotelon, ekfumis, ree ekstaris kaj komencis iradi en la ĉambro, obstrukcita per ŝrankoj kaj tabloj.

— Ĉu vere tio eblas? — pensis li laŭte.

Li aliris al unu el la ŝrankoj, kun peno malfermis la altan kverklignan pordeton. La blankaj rungoj de bretoj elrigardis el la malhela profundo de la ŝranko. Sur unu breto staris kuba skatolo el flava brilanta, oste malmola kartono. Transverse de la edro de la kubo, turnita al la pordeto, estis pasanta algluita etikedo el griza papero, kovrita per nigraj ĉinaj ideogramoj. Rondetoj de poŝtaj stampoj estis disĵetitaj sur la surfaco de la skatolo.

La longaj palaj fingroj de la homo tuŝis la kartonon.

— Tao Li, nekonata amiko! Venis la tempo por agado!

Mallaŭte ferminte la ŝrankon, profesoro Ŝatrov prenis sian trivitan tekon, eltiris el ĝi difektitan de humido kajeron en griza kovrilo el artefarita ledo. Garde disigante la kungluiĝintajn foliojn, la profesoro trarigardadis tra lupeo vicojn de ciferoj kaj de tempo al tempo faradis iajn kalkulojn en granda notbloko.

Amaso de cigaredstumpoj kaj forbrulintaj alumetoj kreskadis en la cindrujo; la aero en la kabineto bluiĝis pro la tabaka fumo.

La neordinare klaraj okuloj de Ŝatrov brilis sub la densaj brovoj. La alta frunto de pensulo, la kvadrataj makzeloj kaj la akre konturitaj naztruoj estis plifortigantaj la ĝeneralan impreson de elstara mensa forto, donante al la profesoro trajtojn de fanatikulo.

Finfine la sciencisto forŝovis la kajeron.

— Jes, sepdek milionoj da jaroj! Sepdek milionoj! Ek! — Ŝatrov faris per la mano abruptan geston, kvazaŭ trapikante ion antaŭ si, ĉirkaŭrigardis, ruze mallarĝigis la okulojn kaj ree laŭte diris: — Sepdek milionoj!.. Nur ne timu!

La profesoro nehaste kaj metode purigis sian skribotablon, vestis sin kaj ekiris hejmen.


Ŝatrov ĉirkaŭrigardis la dismetitajn en ĉiuj anguloj de la ĉambro «bronzetojn», kiel li nomis la kolekton de artaj bronzaĵoj, eksidis al la kovrita per nigra laktolo tablo, sur kiu bronza krabo estis portanta sur la dorso grandegan inkujon, kaj malfermis albumon.

— Laciĝis mi, verŝajne... Kaj maljuniĝas... La kapo griziĝas, kalviĝas kaj... stultiĝas, — grumblis Ŝatrov.

Li jam delonge sentis malviglecon. Araneaĵo de monotonaj ĉiutagaj okupiĝoj plektiĝadis dum jaroj, kroĉe implikante la cerbon. La penso ne plu ekflugadis, malproksime etendante siajn potencajn flugilojn. Kiel ĉevalo sub peza ŝarĝo, ĝi paŝadis certe, malrapide kaj malgaje. Ŝatrov komprenis, ke lian staton kaŭzis akumuliĝinta laco. Amikoj kaj kolegoj jam delonge konsiladis al li distriĝi. Sed la profesoro scipovis nek ripozi, nek interesiĝi pri io fremda.

«Lasu! En teatro mi ne estis dum dudek jaroj, en somerdomo mi neniam loĝis», — morne ripetadis li al siaj amikoj.

Kaj samtempe la sciencisto komprenis, ke li pagas pro sia longa memlimigado, pro la troa malvastigo de la rondo de la interesoj, li pagas per manko de forto kaj kuraĝo de la penso. La memlimigo, ebligante pli grandan koncentradon de la penso, samtempe kvazaŭ ŝlosadis lin en malluma ĉambro, apartigante disde la diversa kaj vasta mondo.

Bonega memlerninta pentristo, li ĉiam trovadis trankviliĝon en desegnado. Sed nun eĉ la ruze elpensita komponaĵo ne helpis al li venki la nervan ekscitiĝon. Ŝatrov frapfermis la albumon, eliris de la tablo kaj elprenis staplon da trivitaj muziknotoj. Baldaŭ la kaduka harmoniumo plenigis la ĉambron per kantaj sonoj de la intermezo de Brahms. Ŝatrov muzikadis malbone kaj malofte, sed ĉiam kuraĝe prenadis malfacile ludeblajn verkojn, ĉar li ludadis nur sole kun si mem. Miope mallarĝigante la okulojn al la notaj linioj, la profesoro rememoris ĉiujn detalojn de sia antaŭnelonga vojaĝo, neordinara por li, kabineta ermito.

Eksa disĉiplo de Ŝatrov, transirinta al la astronomia fakultato, estis ellaboranta originalan teorion de moviĝado de la suna sistemo en la spaco. Inter la profesoro kaj Viktoro (tia estis la nomo de la eksa disĉiplo) estiĝis firmaj amikaj rilatoj. En la komenco mem de la milito Viktoro foriris al la fronto kiel volontulo, estis direktita al tanka lernejo, kie li pasis longan preparadon. Tiutempe li okupiĝadis ankaŭ pri sia teorio. En la komenco de la 1943-a jaro Ŝatrov ricevis de Viktoro leteron. La disĉiplo sciigis, ke li sukcesis fini sian laboron. Kajeron kun detala ekspliko de la teorio Viktoro promesis sendi al Ŝatrov tuj, kiam li reskribos ĉion nete. Tio estis la lasta letero, ricevita de Ŝatrov. Baldaŭ lia disĉiplo pereis en la grandioza tanka batalo.

Ŝatrov ne ricevis la promesitan kajeron. Li entreprenis energian serĉadon, ne donintan rezultojn, kaj finfine decidis, ke la tankan trupon de Viktoro oni enbataligis tiel rapide, ke lia disĉiplo simple ne sukcesis sendi al li siajn kalkulojn. Jam post la fino de la milito Ŝatrov sukcesis renkontiĝi kun majoro, la estro de la forpasinta Viktoro. La majoro partoprenis la saman batalon, en kiu pereis Viktoro, kaj nun estis kuracata en Leningrado, kie laboris ankaŭ Ŝatrov mem. La nova konato certigis la profesoron, ke la tanko de Viktoro, forte frakasita per rekta trafo, ne brulis kaj tial estas espero trovi la paperojn de la forpasinto, se nur ili estis en la tanko. La tanko, kiel pensis la majoro, devis ankaŭ nun stari sur la loko de la batalo, ĉar tiu estis forte minita.

La profesoro kaj la majoro faris komunan vojaĝon al la loko de la pereo de Viktoro.

Kaj nun antaŭ Ŝatrov el post la linioj de la trivitaj notoj ekstaradis bildoj de la ĵus travivitaj okazintaĵoj.


— Haltu, profesoro! Ne plu eĉ paŝon! — kriis la postrestinta majoro.

Ŝatrov obeeme haltis.

Antaŭe, sur la kampo, priverŝita de la suno, senmove staris alta sukoplena herbo. Rosaj gutoj estis fajrerantaj sur folioj, sur lanugaj ĉapetoj de dolĉe odorantaj blankaj floroj, sur konusaj lilaj infloreskoj de mallarĝfolia epilobio. Insektoj, varmiĝintaj sub la matena suno, estis afereme zumantaj super la alta herbo. Pli malproksime la arbaro, rompita per obusoj antaŭ tri jaroj, estis disĵetanta ombron de sia verdaĵo, traŝirita per malglataj kaj oftaj truoj, rememorigantaj pri la malrapide fermiĝantaj vundoj de la milito. La kampo estis plena de vigla vegeta vivo. Sed tie, en la densejo de nefalĉita herbo, kaŝiĝis morto, ankoraŭ ne detruita, ne venkita de la tempo kaj la naturo.

La rapide kreskanta herbo kaŝis la vunditan teron, prifositan per obusoj, minoj kaj bomboj, plugitan per tankaj raŭpoj, prisemitan per eksplodsplitoj kaj priverŝitan per sango...

Ŝatrov ekvidis frakasitajn tankojn. Duone kaŝitaj de herbaĉo, ili morne ĝibiĝis meze de la floranta kampo, kun surfluaĵoj de ruĝa rusto sur la disrompita blendo, kun levitaj aŭ mallevitaj kanonoj. Dekstre, en malgranda kavo, nigris tri maŝinoj, ĉirkaŭbrulintaj kaj senmovaj. La germanaj kanonoj rigardis rekte al Ŝatrov, kvazaŭ la mortinta malamo eĉ nun plu estis impetiganta ilin al la blankaj kaj freŝaj betuloj de la arbara rando.

Plue, sur nealta monteto, unu tanko baŭmis, surmetiĝinte sur alian flanken renversitan maŝinon. Sub epilobia densaĵo videblis nur parto de ĝia turo kun malpure blanka kruco. Maldekstre larĝa makula griz-rufa maso de «Ferdinando»[1] klinis malsupren la longan paftubon de la kanono, dronantan per sia fino en la herba densejo.

La florantan kampon ne trairis eĉ unu pado, eĉ unu spuro de homo aŭ besto ne videblis en la densejo de herbaĉo, neniu sono venadis el tie. Nur maltrankviligita garolo akre kriis ie supre kaj el malproksime estis venanta bruo de traktoro.

La majoro leviĝis sur faligitan arbotrunkon kaj longe staris senmove. Silentis ankaŭ la ŝoforo de la majoro.

Ŝatrov nevole rememoris plenan de solena malgajo latinan surskribon, kiun oni tradicie metadis en malnovaj tempoj super la enirejo de anatomia dissekcejo: «Hic locus est, ubi mors gaudet sucurrere vitam», kiu en traduko signifis: «Tio estas la loko, kie la morto ĝojas, helpante al la vivo».

Al la majoro aliris malalta serĝento, la estro de la sapeista grupo. Lia gajeco ŝajnis al Ŝatrov malkonvena.

— Ĉu ni povas komenci, kamarado gvardia majoro? — sonore demandis la serĝento. — De kie ni iru?

— De ĉi tie. — La majoro almontris per la bastono kratagan arbuston. — La direkto — precize al tiu betulo...

La serĝento kaj la venintaj kun li kvar soldatoj komencis senminigon.

— Kie do estas tiu tanko... de Viktoro? — mallaŭte demandis Ŝatrov. — Mi vidas nur la germanajn.

— Ĉi tien rigardu, — la majoro movis la manon maldekstren, — jen laŭlonge de tiu grupo da tremoloj. Ĉu vi vidas — tie estas malgranda betulo sur monteto? Ĉu? Kaj dekstre de ĝi estas la tanko.

Ŝatrov diligente fiksrigardis. La negranda betulo, mirakle restinta sur la batalkampo, estis apenaŭ skuanta siajn freŝajn delikatajn folietojn. Kaj meze de herbaĉo je du metroj for de ĝi estis elstaranta maso da kripligita metalo, el malproksime ŝajnanta nur ruĝa makulo kun nigraj truoj.

— Ĉu vi vidas? — demandis la majoro kaj al la jesa gesto de la profesoro aldonis: — Kaj ankoraŭ pli maldekstre, tie, antaŭe, — tie estas mia tanko. Jen tiu, bruligita. En tiu tago mi...

Al ili aliris la serĝento, fininta la laboron:

— Pretas! Ni metis la padeton.

La profesoro kaj la majoro direktis sin al la dezirata celo. La tanko ŝajnis al Ŝatrov simila al grandega kripligita kranio, oscedanta per nigraj truoj de grandaj trarompaĵoj. La blendo, fleksita, rondigita kaj ĉirkaŭfandita, ruĝis per sangmakuloj de rusto.

La majoro helpe de sia ŝoforo surgrimpis la frakasitan maŝinon, longe pririgardadis ion interne, enŝovinte la kapon en la malfermitan lukon. Ŝatrov surgrimpis sekve kaj ekstaris sur la disfendita fronta blendo kontraŭ la majoro.

Tiu elprenis la kapon, mallarĝigis la okulojn pro la lumo kaj morne diris:

— Por vi mem ne necesas enrampi. Atendu, mi kaj la serĝento ĉion pririgardos. Se ni jam ne trovos, tiam, por certiĝi, bonvenu.

La lerta serĝento rapide plonĝis en la maŝinon kaj helpis enrampi al la majoro. Ŝatrov zorgigite klinis sin super la luko. Ene de la tanko la aero estis sufoka, saturita de putraĵo, kaj malforte odoris per maŝinoleo. La majoro por certeco bruligis lampon, kvankam internen de la maŝino estis penetranta lumo tra la truoj. Li staris kliniĝinte, penante en la ĥaoso de la misformita metalo determini, kio estis plene detruita. La majoro penis pense meti sin sur la lokon de la tankestro, devigita kaŝi en la tanko aĵon, valoran por li, kaj komencis sinsekve pririgardi ĉiujn poŝojn, ingojn kaj angulojn. La serĝento penetris en la motoran fakon, longe baraktis kaj ĝemetadis tie.

Subite la majoro rimarkis sur restinta sidilo mapujon, enŝovitan malantaŭ la kuseno, ĉe la dorsa rungo. Li rapide eltiris ĝin. La ledo, blankiĝinta kaj ŝvelinta, evidentiĝis nedifektita; tra la malklara reto de celuloido vidiĝis la ŝima mapo. La majoro kuntiris la brovojn, antaŭsentante elreviĝon, kun peno malbutonis la rustiĝintajn prembutonojn. Ŝatrov malpacience stamfadis sur la loko. Sub la mapo, kunmetita kelkoble, estis griza kajero en malmola kovrilo el artefarita ledo.

— Mi trovis! — Kaj la majoro donis la mapujon en la lukon. Ŝatrov haste eltiris la kajeron, garde malfermis la kungluiĝintajn foliojn, ekvidis vicojn da ciferoj, skribitajn per la skribmaniero de Viktoro, kaj ekkriis pro ĝojo.

La majoro elrampis eksteren.

Estiĝinta facila vento alportis mielan odoron de floroj. La maldika betulo susuris kaj kliniĝadis super la tanko, kvazaŭ en senkonsola malgajo. En alto malrapide naĝis blankaj densaj nuboj, kaj malproksime, dormema kaj egalmezura, aŭdiĝis krio de kukolo...

...Ŝatrov ne rimarkis, kiel mallaŭte malfermiĝis la pordo kaj eniris la edzino. Ŝi kun maltrankvilo ekrigardis per la bonkoraj bluaj okuloj al la edzo, rigidiĝinta en medito super la klavoj.

— Ĉu ni tagmanĝu, Aleĉjo?

Ŝatrov fermis la harmoniumon.

— Ci denove havas ian ideon, ĉu ne? — mallaŭte demandis la edzino, prenante telerojn el la telerŝranko.

— Mi veturas postmorgaŭ en observatorion, al Belskij, por du-tri tagoj.

— Mi ne rekonas cin, Aleĉjo. Ci estas tia hejmsidulo, mi dum monatoj vidas nur cian dorson, fleksitan super la tablo, kaj subite... kio okazis al ci? Mi en tio vidas influon...

— Certe, de Davydov? — ekridis Ŝatrov. — Je dio, ne. Olnjo, li nenion scias. Ja mi kun li ne intervidiĝis ekde la kvardek unua jaro.

— Tamen vi ja interŝanĝas leterojn ĉiusemajne!

— Troigo, Olnjo. Davydov nun estas en Usono, en la kongreso de geologoj... Ha, interalie, ci rememorigis, — baldaŭ li revenas. Mi jam hodiaŭ skribu al li.


La observatorio, kien alveturis Ŝatrov, estis ĵus rekonstruita post ĝia barbara detruo fare de la hitleranoj.

Ŝatrov estis akceptita elkore kaj afable. La profesoron loĝigis la direktoro mem, akademiano Belskij, en unu el la ĉambroj de sia negranda domo. Dum du tagoj Ŝatrov pririgardadis la observatorion, konatiĝadis kun la aparatoj, stelaj katalogoj kaj mapoj. En la tria tago unu el la plej fortaj teleskopoj estis libera, kaj ankaŭ la nokto estis favora por observado. Belskij proponis sin kiel gvidiston de Ŝatrov en tiuj regionoj de la ĉielo, kiuj estis menciitaj en la manuskripto de Viktoro.

La ejo de la granda teleskopo pli similis fakon de granda fabriko, ol sciencan laboratorion. La komplikaj metalaj konstruoj estis nekompreneblaj al Ŝatrov, fora de la teĥniko, kaj li pensis, ke lia amiko, profesoro Davydov, ŝatanto de ĉiaj maŝinoj, multe pli bone taksus la viditaĵon. En tiu ĉi ronda turo estis kelkaj regpaneloj kun elektraj aparatoj. Asistanto de Belskij certe kaj lerte regis diversajn ŝaltilojn kaj butonojn. Obtuze ekmuĝis grandaj elektromotoroj, la turo turniĝis, la masiva teleskopo, simila al kanono kun aĵuraj muroj, kliniĝis pli proksime al la horizonto. La zumado de la motoroj ĉesis kaj anstataŭiĝis de alta hurlado. La moviĝo de la teleskopo iĝis preskaŭ nerimarkebla. Belskij invitis Ŝatrov-on leviĝi laŭ malpeza ŝtupetaro el duralumino. Sur la placeto troviĝis oportuna fotelo, alŝraŭbita al la planko kaj sufiĉe larĝa, por enlokigi ambaŭ sciencistojn. Apude estis tableto kun iaj aparatoj. Belskij elŝovis malantaŭen, al si, metalan stangon, provizitan sur la finoj per du duopaj okularioj, similaj al tiuj, kiujn Ŝatrov ĉiam uzadis en sia laboratorio.

— Aparato por samtempa duobla observado, — klarigis Belskij. — Ni ambaŭ rigardos al la sama bildo, aperanta en la teleskopo.

— Mi scias. Samaj aparatoj estas uzataj ankaŭ ĉe ni, biologoj, — respondis Ŝatrov.

— Ni nun malofte uzas perokulan observadon, — daŭrigis Belskij, — la okulo baldaŭ laciĝas kaj ne konservas la viditan. La moderna astronomia laboro tuta iras per fotoj, speciale en la stela astronomio, pri kiu vi interesiĝas... Nu, vi deziris rigardi por komenco al iu stelo. Jen al vi bela duopa stelo — blua kaj flava — en la konstelacio Cigno. Reguligu laŭ viaj okuloj same, kiel kutime... Tamen, atendu. Mi prefere tute malŝaltu la lumon — viaj okuloj kutimiĝos...

Ŝatrov almetiĝis al la duopaj objektivoj, sperte kaj rapide reguligis la ŝraŭbojn. En la centro de la nigra rondo brilis du tre proksimaj inter si steloj. Ŝatrov tuj komprenis, ke la teleskopo ne kapablas pligrandigi stelojn tiel, kiel planedojn aŭ la Lunon, — tiom grandaj estas la distancoj, disigantaj ilin disde la Tero. La teleskopo faras ilin helaj, pli klare videblaj, kolektante kaj koncentrante radiojn. Tial per teleskopo videblas milionoj da malfortaj steloj, tute neatingeblaj por nuda okulo.

Antaŭ Ŝatrov, ĉirkaŭitaj de profunda nigro, brilis du malgrandaj helaj fajretoj de belaj blua kaj flava koloroj, multe pli hele ol plej bonaj juvelŝtonoj. Tiuj nanaj lumantaj punktoj donis kun nenio kompareblan senton de samtempe purega lumo kaj senlima malproksimeco; ili estis mergitaj en profundegan abismon de mallumo, trapikitan de iliaj radioj. Ŝatrov longe ne povis deŝiri sin de tiuj fajroj de foraj mondoj, sed Belskij, pigre malfleksiĝinta en la fotelo, urĝis lin:

— Ni daŭrigu nian superrigardon. Ne baldaŭ revenos tia bonega nokto, kaj ankaŭ la teleskopo estos okupita. Vi deziris rigardi la centron de nia Galaksio[2], tiun «akson», ĉirkaŭ kiu rotacias ĝia «stela rado».

Ree ekhurlis la motoroj. Ŝatrov eksentis moviĝon de la placeto. En la vitroj de la duopa okulario aperis svarmo de malhelaj fajretoj. Belskij malrapidigis la moviĝon de la teleskopo. La grandega maŝino nun moviĝis nerimarkeble kaj sensone, kaj antaŭ la okuloj de Ŝatrov estis malrapide naĝantaj sekcioj de la Lakta Vojo en la regiono de la konstelacioj Sagitario kaj Serpentisto.

Mallongaj klarigoj de Belskij helpadis al Ŝatrov rapide orientiĝi kaj kompreni la vidataĵon.

La malbrile lumanta stela nebulo de la Lakta Vojo disŝutiĝis per nenombrebla svarmo da fajretoj. Tiu svarmo estis densiĝanta en grandan nubon, oblongan kaj trastrekitan per du malhelaj strioj. Iuloke hele brulis, kvazaŭ elstarante el profundoj de la spaco, apartaj maloftaj steloj, pli proksimaj al la Tero.

Belskij haltigis la teleskopon kaj altigis la pligrandigon de la okulario. Nun la vidkampon preskaŭ tute okupis stela nubo — densa lumanta maso, en kiu apartaj steloj estis nedistingeblaj. Ĉirkaŭ ĝi svarmis, densiĝante kaj maldensiĝante, milionoj da steloj. Ĉe la vido de tiu abundo da mondoj, ne cedantaj al nia Suno en amplekso kaj heleco, Ŝatrov eksentis malklaran prematecon.

— En tiu direkto estas la centro de la Galaksio, — klarigis Belskij, — en distanco de tridek mil lumjaroj[3]. La centro mem por ni estas nevidebla. Nur antaŭnelonge en infraruĝaj radioj oni sukcesis foti difuzan, malklaran konturon de tiu kerno. Jen tie ĉi, dekstre, estas nigra makulo de monstra amplekso: tio estas maso da malhela materio, ŝirmanta la centron de la Galaksio. Sed ĉirkaŭ ĝi rivoluas ĉiuj ĝiaj steloj, ĉirkaŭ ĝi flugas ankaŭ la Suno kun rapido ducent kvindek kilometroj dum sekundo. Se ne ekzistus la malhela kurteno, la Lakta Vojo ĉi tie estus nekompareble pli hela, kaj nia nokta ĉielo ŝajnus ne nigra, sed cindra... Ni veturu pluen...

En la teleskopo aperis nigraj truoj en stelaj svarmoj, ampleksaj je milionoj da kilometroj.

— Tio estas nuboj da malhela polvo kaj rompopecoj de materio, — klarigis Belskij. — Apartaj steloj tralumas ilin per infraruĝaj radioj, kiel tion determinis fotado per specialaj platoj... Kaj ekzistas ankoraŭ multegaj steloj, kiuj entute ne lumas. Ni rekonas ĉeeston de nur plej proksimaj tiaj steloj laŭ ilia eligado de radiondoj — tial ni nomas ilian «radisteloj»...

Ŝatrov-on afekciis unu granda nebulozo. Simila al nubo da lumanta fumo, kovrita de profundegaj nigraj kavoj, ĝi pendis en la spaco, simila al nubo, disĵetita de kirlovento. Supre kaj dekstre de ĝi vidiĝis malbrilaj grizaj flokoj, forirantaj tien, en senfundajn interstelajn abismojn. Estis terure imagi al si grandegajn ampleksojn de tiu nubo da polva materio, reflektanta lumon de malproksimaj steloj. En ajna el ĝiaj nigraj kavoj dronus nerimarkite tuta nia suna sistemo.

— Nun ni rigardu ekster la limojn de nia Galaksio, — diris Belskij.

En la vidkampo antaŭ Ŝatrov aperis profunda mallumo. Apenaŭ percepteblaj helaj punktoj, tiaj malfortaj, ke ilia lumo estis mortanta en la okulo, preskaŭ ne vokante vidan sensaĵon, tre malofte renkontiĝadis en la nemezurebla profundo.

— Tio estas tio, kio disigas nian Galaksion disde la aliaj stelaj insuloj. Kaj nun vi vidas similajn al nia Galaksio stelajn mondojn, ege forajn disde ni. Ĉi tie, en la direkto al la konstelacio Pegazo, malfermiĝas antaŭ ni la plej profundaj konataj al ni partoj de la spaco. Nun ni rigardos al la plej proksima al ni galaksio, per la amplekso kaj la formo simila al nia giganta stela sistemo. Ĝi konsistas el miriadoj da apartaj steloj de malsama amplekso kaj heleco, havas samajn nubojn de malhela materio, saman strion de tiu materio, sterniĝantan en la ekvatora ebeno, kaj same estas ĉirkaŭita de globaj stelamasoj. Ĝi estas tiel nomata nebulozo M31 en la konstelacio Andromedo. Ĝi estas oblikve klinita al ni, tiel ke ni vidas ĝin parte de la eĝo, parte de la ebeno...

Ŝatrov ekvidis pale lumantan nubon en formo de plilongigita ovalo. Fiksrigardante, li sukcesis distingi lumantajn striojn, situantajn spirale kaj dividitajn de nigraj interspacoj.

En la centro de la nebulozo estis videbla la plej densa lumanta maso da steloj, kuniĝintaj en unu tutaĵon en la kolosa distanco. De ĝi estis deirantaj apenaŭ percepteblaj spirale fleksiĝantaj elkreskaĵoj. Ĉirkaŭ tiu densa maso, apartigitaj de malhelaj ringoj, iris strioj pli maldensaj kaj malbrilaj, kaj ĉe la rando mem, speciale ĉe la malsupra limo de la vidkampo, la ringaj strioj estis disŝiritaj al vico de rondaj makuletoj.

— Rigardu, rigardu! Por vi, kiel por paleontologo, tio devas esti speciale interesa. Ja la lumo, kiu nun trafas en niajn okulojn, foriris de tiu galaksio antaŭ ĉirkaŭ miliono kaj duono da jaroj. Ankoraŭ eĉ la homo ne ekzistis sur la Tero!

— Do ĉu tio estas la plej proksima al ni galaksio? — miris Ŝatrov.

— Nu certe! Ni konas jam tiajn, kiuj situas en distancoj ĉirkaŭ centoj miliardoj da lumjaroj. Dum miliardoj da jaroj kuras la lumo kun rapido dek trilionoj da kilometroj dum jaro. Vi vidis tiajn galaksiojn en la konstelacio Pegazo...

— Nekredeble! Vi povas ne paroli — tutegale oni ne povas imagi al si tiajn distancojn. Senfinaj, nemezureblaj profundoj...

Belskij ankoraŭ longe montradis al Ŝatrov noktajn astrojn. Finfine Ŝatrov varmege dankis sian stelan Vergilion, revenis al si kaj ekkuŝis en la liton, sed longe ne povis ekdormi.

En la fermitaj okuloj svarmis miloj da astroj, naĝis kolosaj stelaj nuboj, nigraj kurtenoj de malvarma materio, gigantaj flokoj de lumanta gaso...

Kaj ĉio ĉi etendiĝas al bilionoj kaj trilionoj da kilometroj, difuzita en la monstra, malvarmega vakuo, disigita de neimageblaj spacoj, en kies senluma obskuro kuras nur fluoj de potencaj radioj.

Steloj estas grandegaj amasoj de materio, premata de la gravitforto kaj sub influo de la giganta premo ricevanta altan temperaturon. La alta temperaturo kaŭzas atomajn reakciojn, plifortigantajn eligadon de energio. Por ke steloj povu ekzisti, ne eksplodante, en ekvilibro, la energio devas en kolosaj kvantoj eliĝadi en la spacon en formo de varmo, lumo, kosmaj radioj. Kaj ĉirkaŭ tiuj steloj, kvazaŭ ĉirkaŭ energiaj centraloj, funkciantaj per nuklea energio, rivoluas la varmigataj de ili planedoj.

En monstraj profundoj de la spaco kuras tiuj planedaj sistemoj, kune kun miriadoj da unuopaj steloj kaj kun malhela, malvarmiĝinta materio konsistigantaj grandegan, similan al rado sistemon — galaksion. Fojfoje steloj proksimiĝas kaj denove disiras por miliardoj da jaroj, kvazaŭ ŝipoj de unu galaksio. Kaj en ankoraŭ pli granda spaco apartaj galaksioj same similas al ankoraŭ pli grandaj ŝipoj, lumantaj unu al la alia per siaj fajroj en la nemezurebla oceano de mallumo kaj malvarmo.

Ĝis nun nekonata sento ekposedis Ŝatrov-on, kiam li vigle kaj klare imagis al si la Universon kun ties teruriga malvarmo de la vakuo, kun dissemitaj en ĝi masoj de materio, ardigita ĝis neimageblaj temperaturoj; imagis al si per neniaj fortoj atingeblajn distancojn, nekredeblan daŭron de fariĝantaj procezoj, en kiuj la polveroj, similaj al la Tero, havas tute mizeran valoron.

Kaj samtempe fiera admiro pri la vivo kaj pri ties supera atingo — la homa menso — estis forpelanta la teruran aspekton de la stela Universo. La vivo, mallongdaŭra, tiom rompebla, ke ĝi povas ekzisti nur sur planedoj, similaj al la Tero, brulas per etaj fajroj ie en la nigraj kaj malvivaj profundoj de la spaco.

La tuta persisto kaj forto de la vivo estas en ties komplikega organizo, kiun ni apenaŭ komencis kompreni, en la organizo, akirita per milionoj da jaroj da historia evoluo, da interbatalo de internaj kontraŭdiroj, da senfina ŝanĝado de la malnoviĝintaj formoj al la novaj, pli perfektaj. En tio estas la forto de la vivo, ties avantaĝo antaŭ la malviva materio. La minaca malamikeco de la kosmaj fortoj ne povas malhelpi al la vivo, kiu, siavice, naskas la penson, analizantan la leĝojn de la naturo kaj kun helpo de ili mem venkantan la naturajn fortojn.

Ĉe ni sur la Tero kaj tie, en la profundoj de la spaco, disfloras la vivo — la potenca fonto de la penso kaj la volo, kiu poste iĝos torento, vaste disverŝiĝinta en la Universo. La torento, kiu kunigos apartajn rojetojn en potencan oceanon de la penso.

Kaj Ŝatrov komprenis, ke la impresoj, travivitaj de li nokte, denove vekis la rigidiĝintan forton de lia krea pensado. La garantio por tio estas la malkovro, troviĝanta en la skatolo de Tao Li...

Li agos plu, ne timante la novon, kiel ajn nekredebla ĝi estu.


La supera asistanto de la ŝipestro de la ŝipo «Vitimo»[4] neglekte apogis sin al la brilanta sub sunaj radioj parapeto. La granda ŝipo kvazaŭ dormis sur egalmezure flirtanta verda akvo, ĉirkaŭite de malrapide kurantaj lumaj rebriloj. Apude dense fumis longa, altnaza brita vaporŝipo, pigre balancante la du blankajn krucojn de siaj masivaj mastoj.

La suda rando de la golfeto, preskaŭ rekta kaj nigra pro profunda ombro, estis rompata de muro de ruĝ-violaj montoj, strekitaj de lilaj ombroj.

La oficiro aŭdis malsupre firmajn paŝojn kaj ekvidis sur la ŝtuparo de la ponto la masivan kapon kaj la larĝajn ŝultrojn de profesoro Davydov.

— Kial vi vekiĝis tiel frue, Elio Andrejeviĉ? — salutis li la scienciston.

Davydov mallarĝigis la okulojn, silente pririgardis la sunan foron, kaj poste ekrigardis al la ridetanta supera asistanto:

— Mi deziras adiaŭi Havajon. Bona loko, agrabla loko... Ĉu ni baldaŭ debordiĝas?

— Mankas la mastro — li aranĝas formalajn aferojn sur la bordo. Sed ĉio estas preta. Kiam revenos la ŝipestro — ni tuj ekiros. Rekte hejmen.

La profesoro kapjesis kaj ŝovis la manon en la poŝon, por preni cigaredojn. Li ĝuis la ripozon, la tagojn de deviga neniofarado, maloftaj en la vivo de vera sciencisto. Davydov estis revenanta el San-Francisko, kien li veturis kiel delegito de la kongreso de geologoj kaj paleontologoj — esploristoj de la pasinteco de la Tero.

La sciencisto deziris traveturi la revenan vojon sur sia, sovetia vaporŝipo, kaj «Vitimo» troviĝis tre bonokaze. Eĉ pli agrabla estis la vizito al la Havajaj insuloj. Davydov dum la tempo de la ŝiphalto sukcesis konatiĝi kun la naturo de tiu lando, ĉirkaŭita de senfinaj akvaj spacoj de la Pacifika oceano. Kaj nun, ĉirkaŭrigardante, li sentis eĉ pli grandan plezuron pro la konscio de la baldaŭa reveno al la patrujo. Multaj interesaj pensoj akumuliĝis dum la tagoj da nehasta, kvieta meditado. Novaj konsideroj svarmis en la kapo de la sciencisto, potence postulante eliron — kontrolon, komparon, pluan disvolvon. Sed tion ne eblis fari ĉi tie, en la ŝipa kajuto: ne estis ĉe la mano necesaj notoj, libroj, kolektoj...

Davydov glatumis per la fingroj la tempion, kio signifis ĉe la profesoro embarason aŭ ĉagrenon...

Dekstre de la elstaranta angulo de la betona moleo estis iel subite komenciĝanta larĝa aleo de palmoj; iliaj densaj plumecaj foliaroj brilis kiel hela bronzo, ŝirmante belajn blankajn domojn kun buntaj florejoj. Pli malproksime, sur la borda elstaraĵo, rekte al la akvo estis aliranta verdaĵo de malaltaj arboj. Tie estis facile balanciĝanta helblua boato kun nigraj strioj. Kelkaj gejunuloj en la boato estis sunumantaj siajn sunbrunajn sveltajn korpojn, laŭte interridante antaŭ baniĝo. En la travidebla aero la hipermetropaj okuloj de la profesoro distingis ĉiujn detalojn de la proksima bordo. Davydov atentis rondan florbedon, en kies centro altis stranga vegetaĵo: malsupre kiel densa broso hirtis tranĉilsimilaj arĝentaj folioj; super la folioj preskaŭ ĝis homa alto kreskis ruĝa ŝpinilforma infloresko.

— Ĉu vi ne scias, kio estas tiu vegetaĵo? — demandis la interesiĝinta profesoro la superan asistanton.

— Mi ne scias, — senzorge respondis la juna maristo. — Mi vidis ĝin, aŭdis, ke ĝin ili opinias rara... Kaj diru, Elio Aleksandroviĉ, ĉu estas vere, ke vi estis maristo en la juneco?

Malkontenta de la ŝanĝo de la temo, la profesoro levis la ŝultrojn.

— Estis. Kian signifon tio havas nun? — grumblis li. — Vi prefere...

Ie trans la konstruaĵoj maldekstre ekhurlis sireno, laŭte disaŭdiĝinta sur la kvieta akvo.

La supera asistanto tuj streĉiĝis. Davydov nekomprene ĉirkaŭrigardis.

La sama frumatena kvieto plu ŝvebis super la eta urbo kaj la golfeto, larĝe malfermita al la blua foro de la oceano. La profesoro movis la rigardon al la boato kun baniĝantoj.

Sunbruna junulino, evidente havajanino, rektiĝis sur la poŭpo, salute svinginte al la rusaj maristoj la alte levitan manon, kaj saltis. La ruĝaj floroj de ŝia bankostumo frakasis la smeraldan vitrecan akvon kaj malaperis. Malpeza motorboato rapide trakuris en la havenon. Post minuto sur la kajo aperis aŭto, el ĝi elsaltis la ŝipestro de «Vitimo» kaj kure impetis al sia ŝipo. Vico da flagoj leviĝis kaj ekflirtis sur la signala masto. La ŝipestro, sufokiĝante, surkuris la ponton, viŝante ŝviton, verŝiĝantan sur la vizaĝo, rekte per la maniko de la neĝblanka kitelo.

— Kio okazis? — komencis la supera asistanto. — Mi ne komprenas tiun sig...

— Alarmo! — kriis la ŝipestro. — Ĉiuj sur la ferdekon! — kaj kaptis la fuston de la maŝina telegrafo. — Ĉu la maŝino pretas?

La ŝipestro kliniĝis al la paroltubo kaj post mallonga interparolo kun la meĥanikisto donis vicon da abruptaj ordonoj:

— Ĉiuj supren! Lukojn fermu! Ferdekon purigu! Ŝnurojn for!

— Russians, what shall you do?[5] — subite maltrankvile muĝis megafono el la najbara ŝipo.

— Go ahead![6] — tuj respondis la ŝipestro de «Vitimo».

— Well! At full speed![7] — kun pli granda certeco respondis la anglo.

Obtuze ekmurmuris la akvo sub la poŭpo, la korpo de «Vitimo» tremeris, la kajo malrapide eknaĝis dekstren. La maltrankvila tumulto sur la ferdeko konfuzis Davydov-on. Li kelkfoje ĵetadis demandajn rigardojn al la ŝipestro, sed tiu, absorbita de la manovrado de la ŝipo, ŝajne, estis rimarkanta nenion ĉirkaŭe.

Kaj la maro plu plaŭdis trankvile kaj egalmezure, eĉ unu nubo ne videblis en la arda kaj pura ĉielo.

«Vitimo» turniĝis kaj, akceliĝante, ekiris renkonten al la oceana vasto.

La ŝipestro ekspiris, elprenis el la poŝo tukon. Atente ĉirkaŭrigardinte la ferdekon, li komprenis, ke ĉiuj kun maltrankvilo atendas liajn klarigojn.

— Iras giganta alflua ondo de la nord-eosto. Mi opinias, ke la sola eblo savi la ŝipon estas renkonti la ondon en la maro, kun plena rapido de la maŝinoj... Pli malproksime de la bordo!

Li turnis sin al la foriĝanta kajo, kvazaŭ taksante la distancon.

Davydov ekrigardis antaŭen kaj ekvidis kelkajn vicojn da grandaj ondoj, furioze kurantaj al la tero. Kaj post ili, kiel la ĉefa trupo post la avangardo, forviŝante la bluan brilon de la fora maro, peze kuris plata griza monteto de giganta ondego.

— La ŝipanaro kaŝiĝu malsupre! — ordonis la ŝipestro, abrupte movinte la fuston de la telegrafo.

La antaŭaj ondoj dum sia alproksimiĝado al la tero kreskadis kaj pliakriĝadis. La pruo de «Vitimo» abrupte skuiĝis, la ŝipo ekflugis supren kaj plonĝis rekte sub la kreston de la sekva ondo. Mola peza plaŭdo resonis en la parapeto de la ponto, firme enpremita en la manoj de Davydov. La ferdeko foriris sub la akvon, nubo da brilantaj akvaj ŝprucoj kiel nebulo ekstaris antaŭ la ponto. Post sekundo «Vitimo» elakviĝis, ĝia pruo denove ekkuris supren. La potencaj maŝinoj tremis profunde malsupre, despere rezistante al la forto de la ondoj, bremsantaj la ŝipon, pelantaj ĝin al la bordo, strebantaj frakasi «Vitimon» al la malmola brusto de la tero.

Eĉ unu makulo de ŝaŭmo ne blankis sur la deklivo de la giganta ondego, kiu estis leviĝanta kun minaca raŭka sono kaj iĝadis ĉiam pli kruta. Malklara brilo de la akva muro, rapidege almoviĝanta, masiva kaj nepenetrebla, rememorigis al Davydov krutaĵojn de bazaltaj rokoj en montoj de la Ĉemara Regiono[8]. La peza, kiel lafo, ondo leviĝadis ĉiam pli alte, ŝirmante la ĉielon kaj la sunon; ĝia akriĝanta pinto emerĝis super la fronta masto de «Vitimo». Minaca obskuro estis densiĝanta ĉe la piedo de la akva monto, en nigra profunda kavo, kien glitis la ŝipo, kvazaŭ obeeme kliniĝanta sub mortan baton.

La homoj sur la ponto nevole mallevis la kapojn antaŭ la vizaĝo de la natura forto, preta fali sur ilin. La ŝipo konvulsie skuiĝis, krude retenita en sia strebo antaŭen, al la oceano. La ses mil ĉevalpovoj, turnantaj la helicojn sub la poŭpo, estis dispremitaj de la monstre superanta ilin potenco.

La unua puŝo alpremis la homojn al la parapeto, kaj tuj la muĝanta akvo falegis sur la ponton de ie supre, surdigante kaj blindigante.

Kroĉiĝante al la parapeto, la duonsufokiĝinta profesoro per la tuta korpo sentis, kiel grincis la korpo de la ŝipo, kiel kliniĝis «Vitimo» al la maldekstra flanko, rektiĝis, rekliniĝis al la dekstra kaj ree komencis rektiĝi, samtempe leviĝante el la glutinta ĝin abismo. Tre, tre malrapide la ŝipo leviĝadis supren kaj subite rapide ekflugis el la bolanta griza ĥaoso al la hela, kvieta ĉielo.

La surdiga muĝo ĉesis kun frapanta subiteco. De sur la kresto de la giganta ondo vaste etendiĝis la maro, kaj la ŝipo glate ekkuris kun la pruo malsupren laŭ la dorso de la ondego, foririnta al la bordo. Novaj vicoj de ondoj iris renkonten el la maro, sed kompare kun la venkita monstro ili ŝajnis jam ne timindaj. La ŝipestro brue snufis kaj kontente ternis. Davydov, tute malseka, frotis la okulojn, ekvidis dekstre la anglan vaporŝipeton, rapide plonĝantan en ondoj, kaj, kvazaŭ ion rememorinte, impetis al la fino de la ponto. De tie estis bone videblaj la ĵus forlasitaj kajo kaj urbo. Kun teruro rigardis la sciencisto, kiel la giganta ondego eĉ pli kreskis ĉe la bordo mem, kiel la muro de la moviĝanta akvo ŝirmis disde la maro kaj la verdaĵon de la ĝardenoj, kaj la blankajn dometojn de la urbo, kaj la rektajn, klarajn liniojn de albordiĝejoj...

— La dua! La dua! — kriis la supera asistanto ĝuste ĉe la orelo de Davydov.

Vere, dua giganta ondego estis kuranta al la ŝipo. Ĝia alproksimiĝo ne estis rimarkita, kvazaŭ la grandega ondo kaŝe ŝteliris, subite ŝvelinte el la oceana profundo.

Kun muĝo leviĝis tiu rondigita supre akva monto, kvazaŭ rorante pro ekbolanta en ĝi furiozo. Kaj ree la haltigita ŝipo konvulsie ekĵetiĝis sub la pezo de la monstra ondo, despere luktante por sia ekzisto. La ondego glitis post la poŭpon, vico da ĝiaj malpli grandaj kunuloj aperis antaŭ «Vitimo». Du-tri minutoj da ripozo — kaj la tria kolosa ondo baŭmis super la maro. Ĉi-foje la maŝinoj, obeantaj al la telegrafo en la manoj de la ŝipestro, ĝustatempe movis la ŝipon malantaŭen, la puŝo estis pli mola, kaj la ŝipo pli facile leviĝis sur la kreston de la ondo.

Tiu batalo kontraŭ la enigmaj ondoj ĉe stranga malesto de vento kaj serena, suna tago daŭris kelkajn minutojn. «Vitimo», pure lavita, elirinta kun nur negrandaj difektoj, ankoraŭ longe balanciĝadis sur glata hulo, ĝis la ŝipestro certiĝis, ke la danĝero forpasis, kaj turnis la ŝipon reen al la haveno.

Nur antaŭ horo Davydov admiris la belan urbeton de sur la ponto de «Vitimo». Nun la bordo estis nerekonebla. Malaperis la buntaj florejoj, la regulaj aleoj. Anstataŭ ili amasoj da faligitaj traboj, pecoj de kripligitaj tegmentoj kaj rompaĵoj mikse kun kurbaj senfoliaj branĉoj markis la lokon, kie estis apudbordaj domoj. La densa bosko apud la rando de la golfeto, tie, kiel banis sin la gaja junularo, iĝis marĉo kun maloftaj disfenditaj arbostumpoj. Kelkaj grandaj ŝtonaj domoj, starintaj laŭlonge de la kajo, morne rigardis per nigraj truoj de la fenestroj. Kaj ĉe iliaj piedoj amasiĝis faligitaj senorde frakasitaj lignaj dometoj kaj butikoj.

Granda motorboato, elĵetita sur la firmaĵon, kronis tutan tiun kolekton da rompaĵoj, kvazaŭ monumento de la venko de la danĝera maro.

Serpentumante sur tavoloj de ĵus alportita sablo, ĉie fluis rojoj de sala akvo, briletante sub la suno. Mizeraj figuretoj de homoj baraktis inter la ruinoj, serĉante pereintojn aŭ savante restaĵojn de sia havaĵo.

La ŝokitaj sovetiaj maristoj silente amasiĝis sur la ferdeko kaj malserene rigardis al la bordo, ne kapablaj ĝoji al la propra saviĝo. Apenaŭ «Vitimo» denove aliĝis al la restinta betona albordiĝejo kaj la ŝipestro turnis sin al la ŝipanaro kun alvoko helpi al la loĝantoj, sur la ŝipo, krom vaĉantoj, ne restis eĉ unu homo.

Davydov revenis sur la ŝipon kune kun la ŝipanaro nur antaŭ la nokto, morne lavis sin, vindis la vunditan manon kaj longe iradis sur la ferdeko, fumante cigaredon.

Ne sukcesis ankoraŭ la insulo, suferinta pro la teruraj ondoj, kaŝiĝi trans la horizonto, kiam al Davydov venis la dua meĥanikisto — la prezidanto de la ŝipa komitato — kaj petis lin «rakonti al la knaboj, kio tio estis». La prelegon estis decidite fari rekte sur la ferdeko. Neniam antaŭe la profesoro elpaŝis en tia siaspeca atmosfero. La aŭskultantoj kuniĝis amase, sidante, starante kaj kuŝante apud la unua holdo, kaj Davydov apogis sin al tegita vinĉo, kiu servis al li kiel katedro. La senzorge kvieta oceano ne bremsis la iron de la ŝipo, strebanta al la patrujo.

La profesoro rakontis al la maristoj pri Pacifiko — giganta kavo sur la surfaco de la Tero, okupita de la plej granda akva maso de la planedo. Ĉirkaŭ tiu kavo, nemalproksime de la kontinento, ringe iras ĉenoj de gigantaj faltoj de la tera krusto, malrapide ŝvelantaj el la fundo de la plej profundaj fosegoj. Ĉiuj insulaj ĉenoj — la Aleutaj, Japanaj, Sundaj — nome prezentas la nun kreiĝantajn faltojn.

La ĉifado de la faltoj sencede daŭras; ĉiu falto, kies pinto estas iu el la nomitaj insuloj, leviĝas ĉiam pli alte, iam kun rapido ĝis du metroj dum jaro, kaj samtempe ĉiam pli kliniĝas al la flanko de la oceano.

— Imagu al vi, — daŭrigis la profesoro, — ke la akvoj de la oceano defluis ien por momento... Tiam vi vidos sur la loko de la insuloj ĉenojn de altaj montoj, klinitaj al la centro de la oceano kaj minace pendantaj super la fosegoj, simile al ŝtoniĝintaj ondoj. La kontraŭa, direktita al la kontinento deklivo estas malpli kruta, sed same kreas sufiĉe profundan kavon, plenigitan de la maro. Tia estas, ekzemple, la Japana maro. Laŭlonge de la turnitaj al la kontinento deklivoj situas ĉenoj de vulkanoj. La premo interne de la faltoj estas tiom granda, ke ĝi fandas la rokaĵojn de ilia interna kerno, traŝiriĝantajn tra fendoj en formo de fanditaj lafoj. La fosegoj ĉe la oceana flanko pliprofundiĝas sub premo de la piedo de la faltoj, kaj laŭlonge de ili situas centroj de grandaj tertremoj.

Ĝuste unu el tiaj tertremoj estis la kaŭzo de la hieraŭa katastrofo. Ie norde, verŝajne en la Aleuta abismo, ĉe la piedo de la aleutaj faltoj, sub ilia premo enfalis peco de la oceana fundo, kaŭzinte fortan subakvan tertremon. La puŝo, unu aŭ kelkaj, kreis gigantan ondon, ekruliĝintan laŭ la oceano suden je miloj da mejloj for de la loko de sia apero kaj post kelkaj horoj atingintan la Havajajn insulojn. En la alta oceano tiu ondo por nia «Vitimo» pasus nerimarkita — ĝia diko estas tiom granda (ĉirkaŭ cent kvindek kilometroj), ke leviĝo de la ŝipo sur tutan ĝian alton neniel sentiĝus. Alia afero estas apud la firmaĵo. Kiam tiu ondo, ruliĝanta laŭ la oceano, renkontas obstaklon, ĝi leviĝas, kreskas kaj falegas sur la bordon kun nekredebla forto. Ja por kio rakonti — vi ĉiuj vidis. La aspekton kaj la karakteron de la ondo determinas la subakva ĉeborda malprofundaĵo.

Tiaspecaj ondoj tute ne tiom maloftas en Pacifiko, ĉar ĉi tie iras procezoj de formado de modernaj faltoj en la tera krusto... Dum la lastaj cent dudek jaroj la Havajaj insuloj estis trafitaj de la ondoj dudek ses fojojn. La ondoj iris el diversaj flankoj — kaj de la Aleutaj insuloj, kiel la nia, kaj de la Japanaj, kaj de Kamĉatko, de Filipinoj, de la Solomonaj, de Suda Ameriko kaj unufoje eĉ de Meksikio. La lasta ondo estis en novembro de la 1938-a jaro. La mezuma rapido de la onda iro estas taksata proksimume de tricent ĝis kvincent nodoj.

La interesitaj maristoj faris al Davydov multajn demandojn, kaj la konversacio daŭrus kelkajn horojn, se la ŝanĝo de la vaĉo ne dispelus la kunvenon. La profesoro ankoraŭ longe paŝadis sub la markezo, kuntirante la brovojn kaj kurbigante la lipojn en streĉa medito.

La momenta detruo de la belega insulo lasis profundan spuron en la animo de la sciencisto. Kaj preskaŭ ĉiuj demandoj, faritaj al li de la maristoj, iel koincidis kun la direkto de liaj propraj pensoj. Necesas scii ne nur, kiel iras tiu pacifika faltokreado, sed ankaŭ kial disvolviĝas tiu procezo. Kiaj kaŭzoj tie, en la profundo de la Tero, vokas tiujn malrapidajn potencajn moviĝojn, kunpremantajn grandegajn masojn da petroj en faltojn, elpremante ilin ĉiam pli alte sur la surfacon de la Tero? Kiajn mizerajn informojn ni disponas pri la profundaĵoj de nia planedo, pri la stato de la substanco tie, pri fizikaj kaj ĥemiaj procezoj, fariĝantaj sub premo je milionoj da atmosferoj, sub milkilometraj tavoloj de nekonata konsisto!

Sufiĉas negravaj molekuloj regrupiĝoj, mizera pligrandigo de tiuj neimageblaj masoj, por ke sur la maldika filmo de la konata al ni tera krusto okazu grandegaj deŝovoj, por ke la krusto, disrompita al pecoj, iĝu levita je dekoj da kilometroj alten. Tamen ni scias, ke tiaj fortaj deŝovoj kaj skuoj ne okazas, sekve, la substanco interne de la planedo troviĝas en kvieta, ekvilibra stato.

Nur de tempo al tempo, kun plurmilionjaraj intervaloj, per iaj intermitaj strioj, zonoj, la petroj moliĝas, faltiĝas, parte fandiĝante kaj verŝiĝante en vulkanaj erupcioj. Kaj poste ĉio ĉi, ĉifita kaj dispremita, ŝvelas sur la surfacon per grandega ĝibo.

Efiko de la akvo kaj la atmosfero diserigas la ĝibon al sistemoj de riveraj valoj kaj montaj ĉenoj, kreante tion, kion ni nomas montaroj.

La plej mirinda estas tio, ke la vulkanaj centroj kaj tiuj zonoj de ĉifado de petroj kuŝas relative neprofunde — je kelkaj dekoj da kilometroj sub la tera surfaco, dum la centraj partoj de la planedo estas kaŝitaj sub tavolo de substanco, dika je tri mil kilometroj, verŝajne troviĝanta en longdaŭra kvieto...

Davydov aliris la ŝipflankon, kvazaŭ penante pense trapenetri la dikon de la oceana akvo kaj ties fundon, por diveni tion, kio okazas sur sesdekkilometra profundo...

La malmola, malvarmiĝinta substanco de nia planedo havas formon de stabilaj ĥemiaj elementoj — de tiuj naŭdek du brikoj, el kiuj konsistas la tuta Universo. Tiuj elementoj ĉi tie, sur la Tero, preskaŭ ĉiuj estas stabilaj kaj senŝanĝaj, krom nemultaj radioaktivaj — memdisfalantaj — elementoj, al kiuj apartenas la tiom famiĝinta uranio, kaj ankaŭ torio, radiumo, polonio. Al ili, verŝajne, oni devas alklasigi ankaŭ la plene disfalintajn 43-an, 61-an, 85-an kaj 87-an elementojn de la Mendeleva tabelo (teknecion, prometion, astatenon kaj francion).

Alia afero estas en la steloj, kie sub influo de gigantaj premoj kaj temperaturoj iras reakcioj de transiro de unu elemento en alian: de hidrogeno, litio, berilio al heliumo aŭ de karbono al oksigeno kaj ree al karbono, — reakcioj kun eligo de kolosaj kvantoj de energio: varmo, lumo kaj aliaj ne malpli potencaj radiadoj.

Sed kiun ajn hipotezon de kreiĝo de nia planedo oni akceptu, estas klare, ke ekzistis epoko, kiam la substanco de la Tero troviĝis en forte varmigita stato, estis bulo da arda materio, simila al la stela. Kaj se en la maso da malvarmiĝinta substanco de la planedo restis ankoraŭ nekonataj al ni malstabilaj elementoj, restaĵoj de la atomaj procezoj de tiu epoko, similaj al la artefarite produktataj en niaj laboratorioj transuraniaj elementoj de la neptunia grupo?

Estas evidente, ke tiuj elementoj, samkiel tio okazis kun uranio, estis dissemitaj en la relative supraj tavoloj de la Tero kaj tial ili estas pasivaj ĝis tiam, kiam en senfinaj moviĝoj kaj grupiĝoj de la substanco kreiĝas sufiĉe ampleksaj amasoj de substancoj de tre granda atoma pezo, kiel uranio aŭ torio.

Tiam povas, kiel ni nun scias, disvolviĝi ĉenaj reakcioj de disfalo, eligantaj multe da energio.

Sekve, la nekonataj al ni fortoj de moviĝoj de la tera krusto estas reeĥo de la ege antaŭlonge estingiĝintaj atomaj metamorfozoj de elementoj de la neptunia grupo. Sed se estas tiel, se la montokreado sur la Tero estas kaŭzita de profundaj atomaj reakcioj, do ni havas esperon en estonteco ekposedi iliajn centrojn. Serĉi ilin necesas apud leviĝantaj faltaj montoj kaj vulkanaj regionoj, kiel jen ĉi tie, en Pacifiko... Povas esti, ke en momentoj de plej granda disvolviĝo de la profundaj ĉenaj reakcioj sur la surfacon elŝiriĝas forta radiado, laŭ kiu eblas palptrovi la regionon de la atoma disfalado.

Sed tiuokaze en la pasintaj geologiaj epokoj tiu radiado povis havi grandan influon al la viva loĝantaro de la planedo en la lokoj, kie okazadis kreiĝo de faltoj kaj montoj...

Davydov rememoris pri la gigantaj amasoj da ostoj de malaperintaj saŭroj, pri kies esplorado li okupiĝis en Meza Azio, vane penante doni kontentigan klarigon al la akumuliĝo de restaĵoj de milionoj da saŭroj en la samaj lokoj. Per sciencista instinkto li sentis gravecon de siaj divenoj. Tute foririnte en la pensojn, li ne observis la tempon kaj, nur hazarde ĵetinte rigardon al la horloĝo, komprenis, ke li preterlasis la tagmanĝon, kaj forte sakris.

### Ĉapitro dua. Stelaj alvenintoj

Ŝatrov haltis antaŭ pordo kun vitra ŝildeto: «Fakestro prof. I. A. Davydov», transmetis en la alian manon la grandan skatolon, ruze subridis kaj frapis. Malalta voĉo malkontente bojis: «Jes!» Ŝatrov eniris en la kabineton laŭ sia kutimo rapide, iomete kliniĝinte kaj brilante per la okuloj el sub la frunto.

— Nekredeble! — salte leviĝis la mastro, sidinta ĉe manuskripto. — Mi neniel atendis! Kiom da jaroj pasis, kara amikego!

Ŝatrov metis la skatolon sur la tablon, la amikoj brakumis kaj kisis sin reciproke.

La maldika, mezalta Ŝatrov ŝajnis tute negranda apud la ampleksa figuro de Davydov. La amikoj en multaj aferoj estis kontraŭaj. Davydov, kun sia grandega alto kaj atleta staturo, ŝajnis pli malrapidema kaj bonkora diference de la nerva, rapida kaj malserena amiko. La vizaĝo de Davydov, kun akra, neregula nazo, kun malkruta frunto sub la ĉapo de la densaj haroj, per nenio similis al la vizaĝo de Ŝatrov. Kaj nur la okuloj de ambaŭ amikoj, helaj, klaraj kaj sagacaj, estis similaj en io ne tuj kaptebla, plej verŝajne — en la sama esprimo de la streĉita penso kaj volo, eliranta el ili.

Davydov sidigis Ŝatrov-on, ili ambaŭ ekfumis kaj komencis vigle interŝanĝi akumuliĝintajn dum pluraj jaroj impresojn, ne eldiritajn en la leteroj. Finfine Davydov glatumis per la fingroj la lokon malantaŭ la orelo, ekstaris kaj elprenis el la palto, pendinta en la angulo, grandan volvaĵon. Li malvolvis ĝin kaj metis antaŭ Ŝatrov.

— Aŭskultu, Alekseo Petroviĉ, bonvolu manĝi... Sen obĵetoj! — subite bojis li al la protesta gesto de Ŝatrov, kaj ili ambaŭ ekridis.

— Tute same, kiel en la kvardeka! — gajiĝis Ŝatrov. — Vi denove forgesis formanĝi! Ĉu oni skoldos?

Davydov ekridegis.

— Oni skoldos, se mi reportos hejmen. Estu afabla, komplezu, «kiel en la kvardeka».

— Ni ĝin tuj! — movis la manon Ŝatrov. — Ek!

— Nu, certe, kaj tiu «ek» estas la sama! Kiel estas agrable aŭdi!.. Aŭskultu, Alekseo Petroviĉ, ni iru en la muzeon, mi montros interesajn novaĵojn... Estas por vi laboro. Tiaj bestoj estis elfositaj!..

— Ne, Elio Andrejeviĉ, ja mi havas tre gravan aferon. Necesas intense interparoli kun vi, necesas via kapo. Ĝi funkcias bone, sen maltrafoj...

— Interese! — Davydov movis la fingron laŭ la lasta linio de la manuskripto kaj kunmetis la ĉirkaŭskribitajn foliojn. — Interalie, vian leteron mi ricevis antaŭ semajno kaj ankoraŭ ne trovis tempon por respondi. Mi ne aprobas...

— Ne aprobas miajn plendojn, ĉu? En peza, malfacila hor'[9], — iomete konfuziĝis Ŝatrov. — Mi pruntis de vi unu filozofian ideon, kiu ofte helpas al mi. Sed por ĝia apliko necesas iom da spirita forto. Tamen fojfoje okazas, ke mi malfortiĝas...

— Kian tian ideon? — nekomprene demandis Davydov.

— Ĝin esprimas nur unusola magia vorto «spit'». Al mi tiel ofte mankis via «spit'» dum la militaj jaroj...

Davydov ekridegis kaj, restariginte la spiradon, apenaŭ sukcesis eldiri:

— Ĝuste «spit'»! Ni laboru plu. Certe, iam estas malfacile. Nia scienco estas tre klopodiga — jen prifosado, jen grandegaj kolektoj, jen komplika prilaboro, jen laborantoj tre malmultas. Ni devas neproduktive elspezi la tempon, kontroladi bagatelajn aferojn... Tamen vi ja havas gravan interparolon, kaj mi deflankiĝis.

— La interparolo estos neordinara. En miaj manoj estas io malprobabla, tiom malprobabla, ke mi al neniu, krom vi, kuraĝus diri pri ĝi.

Venis la vico de Davydov montri malpaciencon. Ŝatrov ruze ridetis, same kiel ĉe la eniro en la kabineton, kaj, malvolvinte sian paketon, elprenis el ĝi la grandan kuban skatolon el flava kartono, ornamitan per ĉinaj ideogramoj kaj poŝtaj stampoj.

— Ĉu vi memoras pri Tao Li, Elio Andrejeviĉ?

— Certe! Tio estis juna ĉina paleontologo, tre kapabla. Lin murdis en la mil naŭcent kvardeka jaro faŝistaj banditoj dum reveno el ekspedicio. Li pereis por la libera Ĉinio.

— Tute ĝuste. Mi priskribis kelkajn liajn materialojn, korespondadis kun li. Li intencis veni al ni... Sed ni ne sukcesis renkontiĝi! — suspiris Ŝatrov. — Mallonge dirante, el sia lasta ekspedicio li sendis al mi ekspedaĵon kun treege interesa aĵo. Tiu ekspedaĵo estas jen ĉi tie, sur la tablo. Kun ĝi estas mallonga letereto kun promeso de detala letero, skribi kiun li ne sukcesis. Lin oni murdis en Sezuano, sur la vojo al Ĉongĉingo.

— Kaj kie li estis en la ekspedicio? — demandis Davydov.

— En la provinco Sikango.

— O ho! Li enprofundiĝis!.. Atendu — tio ja estas monta nodo sur la orienta fino de la Himalaja arko, inter ĝi kaj la Sezuanaj montoj... Ja la fama Kham, kien strebis Prĵevalskij[10], — ĝi estas same tie!

Ŝatrov aprobe ekrigardis al la amiko.

— Je dio, en geografio kun vi ne eblas konkuri! Mi nur kun mapo en la manoj komprenis. Kham estas la nord-okcidenta parto de Sikango, kaj, interalie, Tao Li faris esplorojn ĝuste en Kham, en ties oriento, en la regiono En-Da.

— Klare, klare. Montru, kian aĵon vi tie havas. El tie eblas atendi ion ajn!

Ŝatrov elprenis el la skatolo ion envolvitan en kelkaj tavoloj de maldika papero, malvolvis kaj donis al Davydov rompaĵon de malmola fosilia osto, por unua rigardo senforma. Davydov turnis dufoje la pezan helgrizan pecon kaj diris:

— Peco de okcipitalo de granda raba dinosaŭro. Kio do en ĝi estas speciale mirinda?

Ŝatrov silentis. Davydov ankoraŭfoje pririgardis la oston kaj subite eligis obtuzan ekkrion. Metinte la rompaĵon sur la tablon, li haste eltiris en flava polurita kesto duopan stativlupeon, elmetis la ŝultron de la stativo, alfiksis la tubon. La larĝa dorso de la profesoro kliniĝis super la aparato, li almetiĝis per la okuloj al la duopa okulario, ŝovinte sub la lupeon siajn grandajn manojn kun la enpremita en ili dinosaŭra osto. Dum ioma tempo en la kabineto regis silento. Ŝatrov bruligis alumeton. Davydov levis de la duopa okulario la okulojn, pligrandiĝintajn pro mirego:

— Nekredeble! Mi ne povas trovi klarigon! La kranio estas truita trae en la profundo mem de la osto. La aperturo estas tiom mallarĝa, ke ĝi ne povis esti farita de korno aŭ dento de iu animalo. Se tio estus malsano — nekrozo, kario, — tiam la randoj havus spurojn de malsanecaj ŝanĝiĝoj. Ne, tiu aperturo estis trabatita! Trabatita en viva osto! Sendube. Ambaŭ muroj de la kranio. Trae, kvazaŭ per kuglo. Jes, se tio ne estus deliro, mi dirus, ke per kuglo... Tamen, ne, la aperturo ne estas ronda — ĝi estas ovala mallarĝa fendo, kvazaŭ eltranĉita kaj jam poste, dum ŝtoniĝo de la osto, pleniĝinta de loza petro. — Davydov deŝovis la stativon de la okulario. — Ĉar mi ĝis nun ne emis al deliraj vizioj kaj evidente estas sobra, do mi povas nur diri — stranga hazardo. Neklarigebla hazardo!

Li malvarme ekrigardis al Ŝatrov. Tiu eltiris el la skatolo duan paketon, denove susurigis paperon.

— Mi ne povas disputi kun vi, — malrapide diris Ŝatrov, — tio vere estas hazardo, kaj se oni bone pripensos, oni povas trovi por ĝi eĉ plurajn klarigojn. Sed dua sama hazardo devigos vin rezigni dubojn. Jen ĝi, la dua hazardo! Ek!

Sur la tablon antaŭ Davydov ekkuŝis dua osto — plata, kun rompitaj randoj.

Davydov enspiris, eble, tro profunde, cigaredan fumon, ruĝiĝis kaj ektusis.

— Rompaĵo de maldekstra skapolo de raba dinosaŭro, — parolis Ŝatrov, kliniĝante trans la ŝultron de la amiko, — sed ne de tiu animalo, kies estas la kranio. Tio estas pli maljuna kaj granda individuo...

Davydov kapjesis, ne deŝirante la okulojn de la malgranda ovala aperturo en la osta plato — rompaĵo de skapolo de potenca saŭro.

— La samo, la samo! — emociite flustris li, movante la fingron laŭ la rando de la enigma aperturo.

— Kaj nun la letereto de Tao Li, — metode daŭrigis Ŝatrov, kaŝante ĝojan triumfon.

Por li, jam travivinta la frapantan gravecon de la malkovro, estis pli facile konservi malvarmsangecon.

Anstataŭ la glata rusa parolo en la kabineto eksonis abruptaj anglaj vortoj. Ŝatrov malrapide tralegis la mallongan mesaĝon de la pereinta sciencisto:

— «...Je kvardek mejloj sude de En-Da, en la sistemo de la maldekstraj alfluantoj de Mekongo, mi trovis vastan kaldronon, nun okupitan de la valo de la rivero Zhu-Zhe-Chu. Tio estas intermonta depresio, surverŝita de kovraĵo de terciara lafo.

Tie, kie la rivera valo tranĉas trae la lafan kovraĵon, estas videble, ke ĝia diko estas nur tridek futoj. Sub ĝi kuŝas lozaj sabloŝtonoj, entenantaj multegajn dinosaŭrajn ostojn, inter kiuj mi malkovris specimenojn kun strangaj difektoj. Du specimenojn el ili mi sendas al vi, estante frapita de mia trovaĵo tiom, ke mi bezonas certecon pri tio, ke ne estas eraro. Ne ĉiuj difektoj estas samtipaj. Estas specimenoj, en kiuj parto de la osto estas kvazaŭ detranĉita per grandega tranĉilo, sed same, sendube, sur la viva osto, antaŭ la pereo de la animalo, pli ĝuste — en la momento de la pereo. Mi veturigas al Ĉongĉingo pli ol tridek tiajn specimenojn, kolektitajn en malsamaj lokoj de la valo, kie estis trovita granda kvanto da dinosaŭroj, kaj plej multaj el ili estas plenaj skeletoj. La etikedoj kun precizaj indikoj de la loko estas ĉe la specimenoj.

Mi tiom hastas sendi al vi tiun ekspedaĵon, ke mi ne sukcesis skribi detalan leteron. Ĝin mi sendos, kiam mi revenos en pli komfortajn cirkonstancojn en Sezuano...»

Ŝatrov eksilentis.

— Ĉu ĉio? — malpacience demandis Davydov.

— Ĉio. Tiom mallonge, kiom granda estas la valoro de lia trovaĵo.

— Atendu, Alekseo Petroviĉ, lasu min rekonsciiĝi... Tio estas ia sonĝo! Ni eksidu trankvile kaj diskutu, ja en mia kapo ĉio turniĝas — mi stultiĝis.

— Mi tre bone vin komprenas, Elio Andrejeviĉ. Necesas agnoski, ke sciencisto por konkludoj el tiu fakto bezonas grandan kuraĝon. Rompo de ĉiuj estiĝintaj konceptoj... Mi estas ne tiom kuraĝa en miaj verkoj, kiel vi, sed ĉi tie eĉ vi cedis.

— Bone, ni rezonu kuraĝe, ja ni estas inter kvar okuloj kaj neniu pensos, ke la du paleontologiaj eminentuloj, milde dirante, havas muŝojn en la kapoj. Mi komencas! Do, tiuj rabaj dinosaŭroj estis mortigitaj per iu potenca armilo. Ĝia trabata kapablo, evidente, superis potencajn modernajn fusilojn. Tian armilon povis krei nur pensanta estaĵo, krome staranta sur alta ŝtupo de kulturo. Ĉu prave?

— Sendube. Ergo[11] — homo!

— Tiel. Sed tiuj dinosaŭroj vivis en la kretaceo — ni diru, antaŭ sepdek milionoj da jaroj. Ĉiuj faktoj de nia scienco nekontesteble, sendube asertas, ke la homo aperis sur la Tero kiel unu el la lastaj eroj de la granda ĉeno de evoluo de la animala mondo post sesdek naŭ milionoj da jaroj, kaj ankoraŭ dum multaj centmiloj da jaroj restadis en la animala stato, ĝis lia lasta specio instruiĝis pensi kaj labori. Pli frue la homo aperi ne povis, kaj la homo, armita per teĥniko, des pli. Tio estas absolute malebla. Sekve, la konkludo povas esti nur unu: tiuj, kiuj mortigis la dinosaŭrojn, ne naskiĝis sur la Tero. Ili venis el alia mondo...

— Jes, el alia, — firme diris Ŝatrov. — Kaj mi...

— Unu minuton. Dume ĉio estas komprenebla. Sed poste jam iĝas nekredebla. La lastaj atingoj de la astronomio kaj astrofiziko ŝanĝis la malnovajn konceptojn. Multaj romanoj estis verkitaj kun la temo pri alvenintoj el aliaj mondoj. Vere, la ankoraŭ antaŭnelongaj asertoj de plej multaj sciencistoj, ke nia planeda sunsistemo estas escepta fenomeno, nun estas forrifuzitaj. Nun ni havas bazon por supozi, ke multaj steloj havas planedajn sistemoj. Kaj ĉar la nombro de steloj en la Universo estas senfine granda, do ankaŭ la nombro de planedaj sistemoj estas grandega. Sekve, opinii plu, ke la vivo estas la escepta prerogativo de la Tero, ni ne rajtas. Ni povas kuraĝe diri, ke en la Universo ekzistas loĝataj mondoj. Mi asertas ne malpli firme, ke ĉie la vivo pasas vojon de evoluo kaj, sekve, tute eblas apero de pensantaj estaĵoj. Ĉio ĉi estas prava. Sed samtempe ni scias nun, ke distancoj ĝis la plej proksimaj steloj kun planedaj sistemoj estas treege grandaj. Tiom, ke necesas jardekoj da flugado kun la rapido de luma radio, tio estas ĉirkaŭ tricent mil kilometroj dum sekundo. Tia rapido ne estas atingebla laŭ la fizikaj leĝoj por ajna aparato, kaj vojaĝo kun malpli grandaj rapidoj transformos la flugon en miljaran vagadon...

Lastatempe estis malkovritaj malhelaj, nevideblaj steloj, kiujn oni distingas nur per iliaj radiondoj. Tiuj radisteloj en la ĉirkaŭaĵo de nia sunsistemo estas sufiĉe multaj, sed, unue, ili tamen estas malproksimaj por atingo de ili per raketaj aparatoj, due, ili dubinde havas loĝatajn planedojn pro malforteco de sia radiado, ne kapabla sufiĉe varmigi la planedojn.

Kaj en nia planeda sistemo, krom nia Tero, nur Marso kaj Venuso donas esperojn. Sed esperojn malfortajn. Sur Venuso estas tro varmege, ĝi rotacias malrapide, ĝia atmosfero estas densa kaj sen libera oksigeno. La vivo apenaŭ povus evoluiĝi sur Venuso, kaj estas tute malebla tie ekzisto de pensantaj estaĵoj kun alta kulturo. Same pri Marso. Ĝia atmosfero estas tro maldika kaj maldensa, da varmo tie estas malmulte, kaj se la vivo ekzistas, do en iaj malriĉaj, subpremitaj formoj. Mi ne dubas, ke tie ne ekzistas vigla energio de evoluo de la vivo, kiu sur nia Tero sukcesis ellabori la homon. Pri la malproksimaj grandaj planedoj mi eĉ ne parolas: Saturno, Jupitero, Urano, Neptuno — tio estas teruraj mondoj, malvarmaj, malhelaj, kiel la malsupraj rondoj de la Danta infero. Prenu, ekzemple, Saturnon — en la centro de la planedo estas roka kerno, sur kiu kuŝas tavolo da glacio, dika dek mil kilometrojn. Kaj ĉion ĉi kovras densa atmosfero, dika dudek kvin mil kilometrojn, nepenetrebla por la sunaj radioj kaj riĉa de venenaj gasoj — amoniako kaj metano. Sekve, sub tia atmosfero regas eterna mallumo ĉe frosto je cent kvindek gradoj kaj premo je miliono da atmosferoj... Estas terure imagi...

— Mi same opinias, — interrompis Ŝatrov, — ke en nia planeda sistemo ne ekzistas niaj fratoj en la penso. Kaj mi...

— Jen, vidu. Sur niaj planedoj, sekve, ili ne ekzistas, kaj de la foraj stelaj sistemoj alflugi ne eblas. Do de kie povis aperi tiuj alvenintoj? Jen en kio estas la nekredeblaĵo!

— Vi min ne finaŭskultis, Elio Andrejeviĉ. Mi, kvankam ne posedas vian erudicion en plej diversaj terenoj, tamen komprenis, ĝenerale, la samon. Sed la steloj ja ne estas senmovaj. Interne de nia Galaksio ili moviĝas, la Galaksio mem rotacias, kaj ankaŭ ĝi tuta ien moviĝas, same kiel la tuta grandega multo da aliaj galaksioj. Dum milionoj da jaroj povis okazadi grandaj proksimiĝoj kaj malproksimiĝoj de steloj...

— Nu, tio apenaŭ helpos nin. Ja la spaco de la Galaksio estas tiom granda, ke proksimiĝo de ĝuste nia sunsistemo kun aliaj havas probablon praktike nulan. Kaj kiel oni divenu tiujn stelajn vojojn?

— Ankaŭ tio estas prava, sed nur en tiu okazo, se la moviĝoj de la steloj ne estas laŭleĝaj, ne obeas al iuj certaj vojoj. Sed se ili estas laŭleĝaj? Kaj se tiun leĝon eblas kalkuli?

— Mm!.. — skeptike muĝis Davydov.

— Bone, mi montras miajn kartojn. Unu mia eksa disĉiplo, fuĝinta el la tria kurso al la matematikaj sciencoj, en la astronomion, okupiĝis pri demando de moviĝo de nia suna sistemo en la limoj de la Galaksio kaj kreis interesan, bone bazitan teorion. Mi rakontos koncize. Nia sunsistemo ĉirkaŭskribas ene de la Galaksio grandegan elipsan orbiton kun periodo de rivoluo je ducent dudek milionoj da jaroj. Tiu orbito estas iom klinita rilate al la horizontala ebeno — la ekvatoro de la stela «rado» de nia Galaksio. Tial la Suno kun la planedoj en certa periodo tratranĉas la kurtenon de la nigra substanco — polva kaj peca malvarmiĝinta materio, — sterniĝantan en la ekvatora ebeno de la «rado» de la Galaksio. Tiam ĝi proksimiĝas al la densaj stelsistemoj de iuj regionoj. Kaj en tiu okazo eblas proksimiĝo de nia sunsistemo al aliaj nekonataj sistemoj, la proksimiĝo tiom granda, ke la transflugo iĝas reala...

Davydov estis senmove aŭskultanta la amikon, lia mano rigidiĝis sur la stango de la okulario.

— Tia estas la teorio, — daŭrigis Ŝatrov. — Mi ĵus revenis de la loko de la pereo de mia eksdisĉiplo, kie mi trovis lian manuskripton. Li pereis en la kvardek tria jaro... — Ŝatrov haltis, bruligis cigaredon. — Tiel, la teorio montras al ni nur eblecon, — emfazis li la lastan vorton, — sed ankoraŭ ne donas al ni rajton opinii la nekredeblaĵon reala fakto. Sed kiam ni vidas la kunkroĉiĝon de du tute sendependaj observoj, tio indikas, ke ni estas sur la ĝusta vojo. — Ŝatrov afekte rektiĝis kaj levis la mentonon. — En la teorio de mia disĉiplo estas rekte dirite, ke la proksimiĝo de la suna sistemo al la centraj densaĵoj de la branĉo de la interna spiralo de la Galaksio okazis proksimume antaŭ sepdek milionoj da jaroj!

— Malsata potenco![12] — Davydov uzis sian ŝatatan blasfemon.

Ŝatrov solene daŭrigis:

— Unu nekredeblaĵo, kunkroĉiĝinte kun la alia, transformiĝas en realaĵon. Mi opinias, ke mi rajtas aserti: en la kretaceo okazis proksimiĝo de nia planeda sistemo kun alia, loĝata de pensantaj estaĵoj — homoj en la senco de intelekto, kaj ili transportiĝis de sia sistemo al la nia, kiel de ŝipo sur ŝipon en oceano. Kaj poste dum grandega daŭro de la pasinta tempo tiuj ŝipoj disiris al neimagebla distanco. Ili — tiuj, de la alia stelo — estis sur nia Tero nelonge kaj tial ne lasis rimarkeblajn spurojn. Sed ili estis, kaj ili povis trairi la interstelan spacon je sepdek milionoj da jaroj antaŭ tiam, kiam ni same proksimiĝis al tio... Ĉu vi havas kontraŭargumentojn?

Davydov ekstaris, silente ekrigardis al la amiko kaj etendis la manon:

— Vi min konvinkis, Alekseo Petroviĉ. Sed ne ĉio ankoraŭ estas klara. Nu, ekzemple, por kio ili bezonis trafi ĉi tien, ĝuste sur nian Teron, tiun etan insekton inter steloj kaj planedoj? Ekzistas ankaŭ aliaj demandoj, sed la ĉefa afero, laŭ mi, estas sufiĉe konvinka. Senprecedenca, nekredebla, sed reala. Tamen kiel vi pensas: ĉu eblas publikigi?

Ŝatrov nege svingis la kapon:

— Neniuokaze! Hasto mortigos ĉion. Por tia malkovro ĝi estas neallasebla.

— Prave, prave, amikego. Ĉiam estas pli saĝe atendi, ol tro rapidi. Sed atendi, estante pretigitaj por ĉio! Necesas akiri argumentojn tiom pezajn, kiom nia «argumento» en Leningrado!

Ŝatrov rememoris la «argumenton», kiu estis konservata en la angulo de la kabineto de Davydov dum ilia komuna laboro.

Tio estis masiva fera stativo de la skeleta stando, per kiu Davydov minacadis konvinki la obstinan kaj entuziasmiĝantan amikon en iliaj konstantaj disputoj. Ŝatrov nevole ridetis:

— Certe, certe, mi memoras! Ĝuste. De tio ĉi komenciĝas la dua parto de mia peto al vi. Mi estas ne geologo, ne kampa esploristo — mi estas kabineta ermito. Kaj tiu entrepreno konformas nur al viaj fortoj kaj al nenies krome. Via aŭtoritateco...

— Ha-ha! Unuvorte, necesas prifosi la lokon de batalo de stelaj alvenintoj kontraŭ dinosaŭroj... Nekredeble!

Davydov enpensiĝis, poste malrapide ekparolis:

— Interesa loko estas tiu Sikango. Kaj por ni, paleontologoj, tie ja estas diablo scias kio! Vi scias, certe, Alekseo Petroviĉ, ke tie en la fino de la terciaro samtempe ekzistis kaj antikvaj kaj novaj formoj de malaperintaj mamuloj. Sovaĝa miksaĵo de tio, kio en aliaj lokoj de la Tero formortis jam antaŭ dekoj da milionoj da jaroj, kun tio, kio aperis antaŭnelonge. Ja estas tute konvena loko! — entuziasmiĝis Davydov. — Altaj neĝaj montoj, malvarmaj altebenaĵoj, sekaj kaj dezertaj, kaj inter ili — profundegaj valoj kun luksa tropika vegetaĵaro. Netraireblaj abismoj, disigantaj vilaĝojn. De unu vilaĝeto ĝis alia estas, ni diru, du kilometroj, sed inter ili kuŝas monstre profunda valo, kaj la loĝantoj de tiuj du vilaĝoj neniam renkontiĝas inter si, kvankam povas vidi la najbarojn el malproksime. Strangaj, ankoraŭ nekonataj de la scienco bestoj loĝas en densaj arbaroj, sur la fundoj de valoj, kaj supre hurlas malvarmaj tempestoj. Tie komenciĝas la plej grandaj riveroj de Hindio, Ĉinio, Siamo — Bramaputro, Jangzio, Mekongo. Admirinda loko! Sed ĉu vi imagas al vi tiun kuniĝon de Tibeto, Hindio, Siamo kaj Birmo? Ho-ho! Ĉu la imperiistoj enlasos tien sciencistojn-komunistojn? La scienco apenaŭ povas penetri tien![13] — Davydov elprenis grandegan antikvan horloĝon. — Ankoraŭ ne estas la dua horo. Jen kio estas granda travivaĵo: ŝajnas, kvazaŭ la tuta tago pasis! — Li ekstaris kaj donis al Ŝatrov ringon kun ŝlosiloj. — La skatolon kaŝu en tiun ĉi ŝrankon, maldekstre... Kio ajn estu, sed ni devas fari ĉion, kio eblas. Ni iru ekscii, ĉu nin povos akcepti Tuŝilov... Ĉu vi por longe venis en Moskvon, Alekseo Petroviĉ?.. Ĉu ĝis la klarigo de la demando? Do, vi restos ĉirkaŭ semajno — mi dubas, ke pli frue io decidiĝos. Vi certe loĝos ĉe mi, ĉu? Mi tuj telefonos al la sekretario kaj poste hejmen, pri tio, ke ni venos malfrue.


En la vasta, modeste meblita loĝejo de Davydov estis silento. Tra la grandegaj fenestroj estis penetranta blueta duonlumo de somera krepusko. Ŝatrov, ĝibiĝinte, longe senvorte iradis tien kaj reen. Davydov morne malfleksiĝis en la fotelo antaŭ sia granda skribtablo.

La amikoj estis cerbumantaj, ĉiu en sia maniero. Ili ne deziris ŝalti la lumon, kvazaŭ la malrapide venanta mallumo en la ĉambro estus moderiganta ilian ĉagrenon.

— Morgaŭ mi forveturos, — finfine eldiris Ŝatrov, — mi ne plu rajtas foresti, kaj eĉ ne estas senco. La rifuzo estis kategoria. Tamen, mi dubas, ke povis esti alie. Niaj posteuloj esploros tiun aferon, kiam malaperos tiuj damnitaj limoj.

Davydov, ne respondante, rigardis en la fenestron, kie super la tegmento de la najbara domo estis timeme ekbrulantaj etaj kaj nehelaj steloj de la urba ĉielo.

— Estas amare stari, kiel almozulo, antaŭ la sojlo de granda malkovro kaj ne povi eniri! — denove ekparolis Ŝatrov. — Mi ne plu havas trankvilon ĝis la fino de mia vivo, kaj min konsolos neniaj aliaj atingoj!

Davydov subite skuis super la kapo la kunpremitajn pugnojn:

— Ni ne povas cedi en tio! Kaj al ni oni helpos! Diablo prenu tiun Kham-on! Finfine, kiel ni povas esti certaj, ke tie, kie konserviĝis restaĵoj de mortigitaj de «ili» dinosaŭroj, ni trovos spurojn de «ili» mem? Neniel. Se «ili» venis al ni por io, do tute ne nepre «ili» devis sidi sur unu loko. Kial ni ne serĉu en kretaceaj demetaĵoj ĉe ni? Kaj mi povas anticipe diri: se tiaj restaĵoj ekzistas, do ilin eblas trovi nur en sistemoj de altaj kaj junaj montoĉenoj. En Kham la trovaĵo estis ne hazarda. Kial? Tial, ke tie, kie la tera krusto estas disfendita al sennombraj negrandaj pecoj, el kiuj iuj leviĝas, aliaj malleviĝas, nur tie diversaj malgrandaj kaj hazardaj demetaĵoj povas konserviĝi disde neeviteblaj erozioj. Se iu malgranda depresio komencis malleviĝi jam en la kretaceo, kaj poste ĝi plu restis sama depresio inter montoj, tie, sub tavoloj de ĉiam kreskantaj sedimentoj, povas resti tio, kio en aliaj lokoj, sur ebenaĵo, estos eroziita, resedimentigita kaj detruita. Ĉe ni konvenaj por tio lokoj estas en montoj de Kazaĥio, Kirgizio, Uzbekio, entute de Meza Azio. Tiuj montoj ĝuste apartenas al la granda epoko de la alpa montokreado[14], komenciĝinta en la fino de la kretaceo. Ni havas lokojn, kie ni serĉu, sed ni devas scii, kion ni serĉu, alie...

— Je dio, mi ne komprenas vin, Elio Andrejeviĉ! — interrompis Ŝatrov. — Ĉu ne estas klare, kion... pli ĝuste — kiun ni serĉu?

— Ja malprave! Ni devas decidi, kian aspekton havis tiuj alvenintoj, kio ili estis — eble, ia protoplasmo, kiu ne povas konserviĝi? Tio estas la unua. Kaj kion ili faris ĉi tie — la dua. La unua helpos kompreni, kiajn restaĵojn ni povos trovi dum prifosado, la dua — kie plej facile ni povas trovi iliajn restaĵojn, se ili ekzistas entute. Sur kiuj lokoj de nia planedo ili devis vagi? Ho, se enpensiĝi, nia entrepreno odoras malespere... Sed tio, certe, ne signifas rezignon! Do, ni dividu la taskon, kiel en la bonaj malnovaj tempoj, kiam ni skribadis komunajn verkojn. Vi prenas la biologian flankon — la unuan demandon. Mi prenos la duan kaj entute la tutan geologion, la direkton kaj disvolvon de la serĉado. Iajn pensojn mi havas — ja mi esploris ĉiujn niajn grandegajn mezaziajn trovlokojn de dinosaŭroj.

— Vi donis al mi malfacilan taskon! — ekkriis Ŝatrov. — Kiu scias, kiaj formoj de la vivo povis ekzisti en aliaj mondoj! Ĉi tie, verŝajne, neniu kapablas solvi ion definitivan, je dio.

— Putraĵo, aĉaĵo kaj mizera inteligenciaĵo! — subite furioziĝis Davydov. — Certe, la tasko estas malfacila, ĉar mankas faktoj, necesas iri nur spekulative. La tuta espero estas al la potenco de la racio. Por trabati la muron. Sed se via kapo elpensos nenion taŭgan, do kiu ankoraŭ el nia disponebla kolegaro venkos tion? Kaj krome, pri diversaj formoj de la vivo — ĉiaspecaj ŝtonaj aŭ metalaj estaĵoj, — tion vi lasu al verkistoj. Por ni tio ne decas. Memoru pri energetiko de la vivo — ĝi kreiĝis ne hazarde, sed tute regule. La ĉefaj tezoj, laŭ mi, estas jenaj, kaj sur ili ni nin bazu, por resti sciencistoj ĝis la fino. La konstruo de la vivaj estaĵoj ne estas hazarda. Unue, la unueco de materio de la Universo estas pruvita — ĉie estas la naŭdek du bazaj elementoj, same kiel sur nia Tero. Estas pruvita unueco de la ĥemiaj kaj fizikaj leĝoj en ĉiuj profundaĵoj de la monda spaco. Kaj se estas tiel, do, — Davydov frapis la tablon per la pugno, — la viva substanco, konsistanta el la plej komplikaj molekuloj, en sia bazo devas havi karbonon — la elementon, kapablan krei komplikajn kombinaĵojn. Due, la bazo de la vivo estas uzado de la energio de la radiado de la Suno, uzado de plej disvastiĝintaj kaj efikaj ĥemiaj oksigenaj reakcioj. Ĉu tiel?

— Ĉio estas ĝusta, — kapjesis Ŝatrov, — sed dume...

— Unu minuton. Ju pli komplika estas konstruo de molekuloj, des pli facile ili malkomponiĝas ĉe altiĝo de temperaturo. En la substanco de ardaj steloj entute ne ekzistas ĥemiaj komponaĵoj. En malpli forte varmaj steloj, kiel, ekzemple, en la spektroj de malvarmaj ruĝaj steloj, en la sunaj makuloj, ni trovas nur la plej simplajn ĥemiajn komponaĵojn. Tial eblas aserti, ke apero de la vivo en ajna, plej neordinara formo povas esti nur ĉe relative malalta temperaturo. Sed ne tre malalta, alie la moviĝo de molekuloj malrapidiĝos tro forte, la ĥemiaj reakcioj ĉesos okazi kaj la energio, necesa por la vivo, ne estos produktata. Sekve, anticipe, sen ajnaj specialaj supozoj eblas diri pri mallarĝaj temperaturaj limoj de ekzisto de vivaj organismoj. Mi ne ĝenos vin per longa rezonado, vi eĉ sen tio facile komprenos, kiam mi diros, ke tiuj temperaturaj limoj estas determinitaj eĉ pli strikte: tio estas tiuj limoj, en kiuj ekzistas la likva akvo. La akvo estas portanto de la ĉefaj solvaĵoj, per kiuj efektiviĝas la vivagado de la organismo.

La vivo por sia apero kaj por sia poiome kreskanta komplikiĝo postulas longan historian, evoluan disvolviĝon. Sekve, la kondiĉoj, necesaj por ĝia ekzisto, devas esti stabilaj, longdaŭraj, en mallarĝaj limoj de la temperaturo, de la premo, de la radiado kaj de ĉio tio, kion ni subkomprenas sub la fizikaj kondiĉoj sur la surfaco de la Tero.

Kaj kio koncernas la penson, ĝi povas aperi nur ĉe tre komplika organismo, kun alta energetiko, ĉe la organismo, en certa grado nedependa de la ĉirkaŭanta medio. Sekve, por apero de la pensantaj estaĵoj la limoj estas eĉ pli mallarĝaj — tio estas kvazaŭ mallarĝa koridoro, pasanta tra la tempo kaj la spaco.

Prenu, ekzemple, vegetaĵojn kun ilia sintezo de karbono helpe de la lumo. Tio estas energetiko de pli malalta nivelo, ol ĉe la animaloj kun ties oksigena brulado. Tial la vegetaĵoj kvankam atingas kolosajn ampleksojn, sed en la kondiĉo de senmoveco. Moviĝon potencan kaj rapidan, kiel ĉe animalo, grandaj vegetaĵoj ne povas havi. Estas ne tiu maŝino, dirante krude.

Resume, la vivo en la sama ĝenerala formo kaj en la samaj kondiĉoj, kiel sur la Tero, estas ne hazarda, sed laŭleĝa. Nur tia vivo povas pasi longdaŭran vojon de historia perfektiĝo, evoluo. Sekve, la demando reduktiĝas al takso de eblaj evoluaj vojoj ekde protozooj ĝis pensanta animalo. Ĉiuj aliaj solvoj estas deliro, senbazaj fantazioj de sensciuloj!

— Severe, Elio Andrejeviĉ! Mi tute ne rifuzas pensi pri tiu demando. Kaj ĉion, kio venos en mian kapon, mi sciigos al vi...


— Elio Andrejeviĉ, oni al vi telefonas. Jam pluran fojon oni vokas, sed vi forestis dum kelkaj tagoj.

Davydov furioze grakĝemis, deŝirinte sin de korektado. Granda stako da presprovaĵoj hirtis sur la tablo kun alpinglita supre folio: «Al prof. Davydov, urĝe! Bv. ne prokrasti!» Sub la presprovaĵoj kuŝis du artikoloj, senditaj por recenzo kaj jam prokrastitaj de la profesoro. Dum kelkaj tagoj, elspezitaj por provo akiri permeson pri ekspedicio al Kham, akumuliĝis multe da urĝa laboro — tiu laboro, kiu ĉirkaŭgluas ĉiun grandan scienciston kaj ne havas rektan rilaton al liaj esploroj. En la loĝejo de Davydov kuŝis dika disertaĵo. La disertanto estis atendanta la recenzon. Post tri horoj devis okazi longa kunsido. Venis preparisto kun peto pririgardi la laboraĵon kaj doni direktivojn pri plua prilaboro. Kaj samtempe necesis skribi kelkajn leterojn por efektivigo de la neordinara Ŝatrov-a afero.

La profesoro, reveninte al la tablo post la telefona interparolo, kaptis la presprovaĵojn. La plumo strekadis kolere kaj akre, abruptaj sakraĵoj ŝutiĝis al la korektistoj. Finfine en la okuloj de Davydov la linioj komencis kungluiĝi, li preterlasis du korektojn kaj komprenis, ke necesas fari paŭzon.

Davydov frotis la okulojn, tiris sin kaj subite ekkantis laŭte kaj ege false kun monotona, malgaja motivo:

— «Hoj ci Volgo-panjo, hoj, rusa ci river', kompatu min, haŭliston, jam mankas la esper'!»

Al la duonmalfermita pordo oni frapis. Eniris profesoro Kolcov, la vicdirektoro de la instituto, en kiu laboris Davydov. Sur la vizaĝo de Kolcov, borderita de mallonga barbeto, vagis sarkasma subrido, kaj la malhelaj okuloj malgaje rigardis el sub la longaj, fleksitaj, kiel ĉe virino, okulharoj.

— Lamente vi kantas, sir[15]! — subridis Kolcov.

— Certe! Estas amasego da laboro, da malgrandaj aferetoj, al la vera afero mi ne povas aliri. Ju pli aĝa mi iĝas, des pli multe alkroĉiĝas ĉiaj sensencaĵoj, kaj la fortoj jam estas ne tiaj, kiel en la juneco, estas malfacile labori nokte... Mizera baraktado! — tondris Davydov.

— Pff, kiom da bruo! — sulkiĝis Kolcov. — Vi povas trenegi, sir, vi havas potencan staturon — kiel la statuo de la komandoro[16]... Ha-ha-ha! Jen al vi letero de Korpaĉenko el Alma-Atao. Ĝi vin, mi pensas, interesos.


La ĉielo super la tegmentoj heliĝis, la frue veninta tago luktis kun la flava lumo de la surtabla lampo apud la plene malfermita fenestro. Davydov ekfumis. La cigaredo jam perdis tutan guston, la tabako estis peze sedimentiĝanta sur la lacigitan koron. Sed la planita programo estis plenumita — dek unu leteroj al geologoj, laborantaj en la tereno de kretaceaj demetaĵoj de Meza Azio, kuŝis sur la tablo, ŝtopita per paperoj kaj libroj. Restis glufermi la kovertojn, kaj tiam la leteroj foriros kun la matena poŝto. Davydov komencis surskribi adresojn kaj ne rimarkis, kiel en la ĉambron eniris la edzino, infanece frotante per la pugnetoj la postdormajn okulojn.

— Honton al ci! — indigne ekkriis ŝi. — Jam tagiĝas! Kaj kie do estas cia promeso ne labori nokte? Ja ci mem plendis pri laco, pri perdo de laborkapablo... Fi, kiel malbone!

— Mi jam finis... Jen, vidu — kvin kovertojn mi surskribos, kaj fino, — kulpaspekte ekskuzis sin Davydov. — Kaj mi ne plu sidos. Tio estis nepre farenda... Iru dormi, etulino, mi tuj ekkuŝos.

Davydov surskribis la lastan koverton kaj estingis la lampon. La pala lumo kaj malvarmeta aero de mateno plenigis la ĉambron per senpasia klareco.

Davydov ĵetis rigardon al la ĉielo, frotis la frunton. Subite la metita de li tasko de serĉado de stelaj alvenintoj en montaj depresioj de Meza Azio ekstaris antaŭ li en tuta sia senespera malfacileco.

Vere, se relative ofte oni trovas restaĵojn de fosiliaj animaloj, do tio okazas tial, ke ili multmiliardope vivis sur la tera surfaco kaj multaj restaĵoj neeviteble trafadis en kondiĉojn, favorajn al ilia konserviĝo kaj ŝtoniĝo. Sed alvenintoj el alia mondo ne povis esti multaj. Eĉ se iliaj spuroj konserviĝis ie, do trovi tiujn spurojn en grandegaj masoj da sedimentaj demetaĵoj, en miloj da kubaj kilometroj da grundo eblas nur ĉe prifosado de kolosa amplekso. Miloj da homoj devas trarigardi milojn da kubometroj da grundo, centoj da potencaj fosmaŝinoj devas demeti la suprajn tavolojn. Ĥimero! Neniu lando en la mondo, kiel ajn riĉa ĝi estu, povas elspezi miliardojn da rubloj por foslaboroj de tia skalo. Kaj ordinaraj paleontologiaj foslaboroj, eĉ plej grandaj, kun malkovro de areoj je tricent-kvarcent kvadrataj metroj, estas guto en maro, bagatelo rilate de la metita tasko. Probablo, egala al nulo!

La vero, nuda kaj senkompata, devigis Davydov-on mallevi la lacan kapon. Liaj penoj ekŝajnis al li ridindaj, la planoj — senesperaj.

Ŝatrov estis prava, pli prava, taksante per sia sobra racio la tutan maltaŭgecon de la rimedoj, disponataj de ili.

«Malbone! — ĉagrenite pensis Davydov. — Mi nun tute ne ekdormos: min turmentos la damnitaj duboj. Kion mi ankoraŭ faru, per kio min distru? Ha, jen la letero, transdonita de Kolcov, mi ĝin ankoraŭ ne trarigardis».

La profesoro elprenis el la teko la leteron de la fama geologo, laboranta en la Kazaĥia akademio de sciencoj. Li skribis en la instituton pri tio, ke en la nuna jaro komenciĝas grandiozaj laboroj en vico de grandaj intermontaj depresioj de Tianŝano — la tutpopola konstruado de tuta reto da grandaj kanaloj kaj hidroelektrejoj. Du el tiuj konstruejoj — interalie, la plej grandaj: numero du — en la malaltejoj de la rivero Ĉu kaj numero kvin — en la regiono de la Karkaralia kaldrono — malkovros suprajn kretaceajn demetaĵojn, en kiuj estas konataj grandaj amasiĝoj de dinosaŭraj ostoj. Tial necesas organizi konstantan observadon de paleontologoj dum la terfosaj laboroj. Necesas komunikiĝi kun la Ŝtata Komitato pri Planado kaj post tio kunordigadi la agojn senpere kun la estroj de la konstruejoj...

Dum la legado de la letero foriradis la malespero, pleniginta la animon de Davydov. Li komprenis, ke al li helpas rara bonŝanco. La interesoj de lia scienco koincidis kun la industriaj interesoj de la lando, kaj nun la grandega potenco de la laboro plenumos tian prifosadon, kian neniam sonĝis ajna sciencisto! Probable, estas espero kontroli la nekredeblan trovaĵon de Tao Li kaj, se ili denove havos fortunon, donaci al la homaro klaran pruvon, ke ĝi ne estas sola en la Universo...

La suno, freŝa kaj hela, estis leviĝanta super la urbo, nuboj ŝajnis strioj de lila ŝaŭmo sur travidebla ora akvo. Bruo de la vekiĝanta urbo estis penetranta en la ĉambron.

Davydov ekstaris, avide enspiris kelkfoje la freŝan aeron, fermis la kurtenon kaj komencis malvesti sin.


Ŝatrov ĉifis kaj ĵetis en paperkorbon ĵus finitan desegnon de kranio. Poste li elprenis el libra amaso sur la tablo broŝuron kaj enpensiĝis, ne malfermante la libron.

Malfacila estas vojo de serĉado de novo! Maloftaj ekflugoj de la penso estas kiel fabele facilaj saltoj super abismoj de krudaj eraroj. Kaj oni ĉiam trenas sin laŭ krutaj deklivoj de malrapida leviĝo sub peza ŝarĝo de faktoj, bremsantaj, tirantaj malantaŭen, malsupren... Spit'! La metita tasko estas granda kaj grava. Kaj kiel agis tiuj, kiuj estis ĉi tie antaŭ sepdek milionoj da jaroj? La sentima volo kaj racio de la homoj ne timis eĉ la minacan interstelan spacon. Tiuj, la nekonataj, sukcesis transĵeti sin de unu ŝipo al la alia tiam, kiam ili kun grandega rapido estis disirantaj unu de la alia. Ili ne timis tion, ke ĉiu sekundo da tempo malproksimigas ilin je centoj da kilometroj for de la hejma planedo. Kaj, plenuminte iun taskon, ili sukcesis reveni aŭ baldaŭ pereis, ĉar tiuj grandaj ŝanĝoj, kiujn la racia laboro faras en la naturo, ne preterus nin, kiuj esploras nun, post sepdek milionoj da jaroj, nian planedon.

Se ni ĝis nun ne trovis tiujn ŝanĝojn, do la alvenintoj estis sur la Tero dum tre mallonga tempo. Nekonataj gastoj de la nekonata mondo!

Bone! Li pensos plu pri sia parto de la problemo, serĉos eblajn aspektojn de homoj de aliaj mondoj. Kaj baldaŭ li sciigos al Davydov... Sed Davydov... Li skribas al li regule pri io ajn, krom la plej interesa: kiel okazas la serĉado. Jam jaro kaj duono pasis post la momento de la memorinda interparolo en Moskvo super la truitaj ostoj de la malaperintaj saŭroj. Ŝajne, nenion sukcesis la granda amiko...


Ĝuste en tiu ĉi momento la aŭto de Davydov estis rapide iranta laŭ polva, breĉetita vojo. Blanketa polvo kuradis sub la skuiĝantan antaŭen kaj posten lumon de la lumĵetiloj, nube levadis malantaŭe, ŝirmante stelojn ĉe la malalta horizonto.

Fore antaŭ la fronta vitro de la aŭto estis leviĝanta en la nokto ruĝeta vasta brilo. De tie venadis basa zumado, traŝiriĝanta tra la bruo de la motoro...

Post duonhoro Davydov, akompanata de la laborestro kaj de sia kunlaboranto, alkomandita al la konstruejo, direktis sin al la norda fino de la sektoro, iomete konsternite de la kolosa skalo de la laboro.

Milkandelaj lanternoj sur altaj fostoj ŝajnis ĉirkaŭitaj de malpeza nebulo, nubo de pli densa polvo kovris la maldekstran parton de la sektoro. Tie tondrado kaj grincado de potencaj fosmaŝinoj tute superadis frapadon de centoj da vagonetoj, brue renversiĝantaj sur speciala monteto.

La tavolo de la demetaĵoj estis profunde tratranĉita per la fluejo de la estonta kanalo. Dudekmetraj muroj altis ĉe la flankoj; sur iliaj rektaj, kvazaŭ glatigitaj per giganta tranĉilo krutaj deklivoj estis elstarantaj fortaj rulŝtonetaroj, tutaj amasoj da grandaj rulŝtonoj, anstataŭataj de flavaj sabloj kaj tavolaj sabloŝtonoj kun milionoj da brilaĵetoj de glimo kaj gipsoŝtono.

La nokto, sterniĝanta ĉirkaŭe, en la vastaĵoj de la dezerta stepo, ĉi tie ne ekzistis, same kiel ne ekzistis ankaŭ la stepo mem. Ĉi tie estis speciala mondo de streĉita giganta laboro, siamaniere ŝanĝinta la vizaĝon de la antikva kazaĥia dezerto.

Davydov pasadis preter sunbrunaj, kovritaj de ŝvito kaj polvo homoj, tute ne atentantaj lin. Pneŭmataj pikmarteloj skuiĝadis en la lertaj manoj, maldensigante elstaraĵojn de malmolaj rokoj. Pezaj, similaj al grandegaj feraj skeletoj aŭtoj malfacile baraktadis en polvo. Ŝarĝaŭtoj grege svarmis ĉe kargadaj bendoj, senfine ŝutantaj formetatan grundon.

— Jen tio estas prifosado, Elio Andrejeviĉ! — kriis la kunlaboranto de Davydov.

La profesoro gaje subridis kaj deziris ion diri, sed en tiu momento la ĉielo, kurtenita de polvo, prilumiĝis per larĝa arko de eksplodbrilo, peza zumo trairis tra la tero.

— Eksplodo por elĵeto, — klarigis la laborestro. — Oni elĵetis samtempe ĉirkaŭ tri cent mil kubometrojn. Tie, en la oka sektoro, oni preparas kanaleton por fosmaŝinoj.

Davydov pririgardis la «kanaleton», laŭlonge de kiu li iris. Ĝi tiriĝis kiom povis vidi la okulo en la lanternaj vicoj, rekte kaj sencede distranĉante la stepon, norde larĝiĝante al konstrufosaĵo kun diametro preskaŭ je duono de kilometro. Tie estis malkovrita tombejo de dinosaŭroj — kolosa amaso da grandegaj ŝtoniĝintaj ostoj. La ostoj tiriĝis ĉene transverse de la tuta konstrufosaĵo kaj, verŝajne, ankoraŭ malproksime ekster ĝiaj limoj. Ili senorde amasis, similaj al trabaj stumpoj, surfaligitaj unu sur la alian per tavolo, dika ok metrojn, miksitaj kun granda kvanto da malsubtilaj rulŝtonetoj. Ĉi tie ne estis tutecaj skeletoj, nur rompaĵoj de ostoj de malsamaj grandoj kaj malsamaj specoj de malaperintaj saŭroj, miksitaj hazarde. La fosmaŝinoj entranĉiĝadis en tiun amason da restaĵoj de centoj da miloj da monstroj, disfosante kaj purigante la areon de la konstrufosaĵo. Disĵetitaj kaj amasigitaj ostoj morne nigris sur la rando de la kavo en la malhela lumo de la komenciĝanta mateno...


La alte leviĝinta suno brulis jam plenforte. La amasoj da nigraj ostoj ardiĝis, kiel en forno.

— Ni povas opinii la pririgardon finita, — diris Davydov, senĉese viŝante la vizaĝon, malsekan pro ŝvito. — Ĉi tie estas same, kiel en la dua sektoro. La dua ĉeno de ostoj. Mi esploris antaŭ dudek jaroj norde de ĉi tie, en Vozaby, ĉe la dekstra bordo de Ĉu, eĉ pli grandan ĉenon de ostoj — longan je tridek kilometroj. Similaj gigantaj tombejoj ekzistas ankaŭ en la valo de la rivero Ili, kaj en Karataŭ, kaj apud Taŝkento. Kaj ĉiuj ili estas tiaj — el senorde miksitaj milionoj da ostoj, sed ne estas eĉ unu tuta skeleto aŭ kranio. Por esplorado la materialo preskaŭ ne taŭgas. Tio estas restaĵoj de iam eroziitaj dinosaŭraj tombejoj, kiuj superas ajnan imagon per siaj ampleksoj.

— Ĉu vi havas iajn novajn konsiderojn rilate de tiuj «kampoj de morto», Elio Andrejeviĉ? — demandis la asistanto. — En la publikigitaj verkoj vi...

— Esprimis malklare, ĉu? — interrompis Davydov. — Ne nur malklare, sed ankaŭ malĝuste. Mi tiam ne imagis al mi plene la skalojn de la fenomeno.

— Kaj nun kion vi pensas, Elio Andrejeviĉ?

— Mi ne scias... Mi simple ne scias kaj ne pensas! — akre diris Davydov. — Nu bone, necesas iri. Se mi post tri horoj forveturos, do vespere mi estos ĉe Lugovaja[17]. La trajno al Moskvo ekiras je la unua horo de nokto.

— Kaj ĉu mi daŭrigu la observadon?

— Certe. Serĉu helpantojn por specigado de ostoj. En amaso da rompaĵoj iam troviĝas io taŭga. Krome, en aliaj sektoroj ree povas renkontiĝi novaj amasoj. Tamen se plu estos rulŝtonetaroj kaj konglomeraĵoj, do ĉio estos sama. Mi ne plu esperas pri tiu ĉi konstruejo. Jen la numero kvin — tie estas alia karaktero de demetaĵoj: sabloj kaj ŝotroj, sabloŝtonoj preskaŭ sen rulŝtonetoj. Demetaĵoj de malgrandaj, kvietaj fluoj kaj eĉ parte ventaj demetaĵoj. Sed Staroĵilov el tie dum duonjaro da laboro sciigis nenion interesan. Li sidas senrezulte. Eĉ eksplenis, kompatindulo...


En granda ĉambro por postdiplomaj studentoj troviĝis tri gejunuloj. Unu, surgrimpinte la tablon, vigle konversaciis kun junulino, sidanta en angulo.

— La nuna historia momento, — parolis la sidinto sur la tablo, furioze taŭzante siajn densajn rufetajn harojn, — determinas tre multon en la estonta sorto de la homaro. La atoma energio en la manoj de agresantoj minacas al pereo de la civilizo, al ĉiuj atingoj de la kulturo. Nia geologio kaj paleontologio tute ne estas la plej grava, kaj ĝuste tio dubigas min, ĉu mi prave elektis la profesion. Mi sentas min iel flanke de la vera vivo. Mi dezirus esti en la vicoj de tiuj, kiuj kreas la atoman energetikon por nia Patrujo. La lando de socialismo devas havi la plej potencan kaj avangardan fizikon. Ĉu prave, Eŭgenjo?

— Ĉio ĉi estas prava, — respondis al li la junulino, — sed se iu ne kapablas al matematiko? Jen, mi ne ŝatas ĝin — kiel do mi povas labori en fiziko?

— Ne tiel timinde. Laŭ mi, por kelkaj branĉoj de la fiziko tute ne necesas multa matematiko... Kial ci balancas la kapon? — turnis li sin al la alia studento, silente aŭskultanta la konversacion.

— Sed tamen kiel interesa estas la paleontologio! — suspiris la junulino. — Certe, la fiziko estas pli grava. Sed al mi ŝajnas, ankaŭ ĉi tie oni povas doni multan utilon... La scio...

La pordo brue malfermiĝis, kaj en la ĉambron enflugis maldika, svelta junulino kun rulaĵo de milimetra papero en la manoj.

— Geknaboj, alveturis Elio Andrejeviĉ! Mi vidis lin en la kancelario. Li diris, ke li tuj venos al ni. Necesas prepariĝi! Kaj vi ĉi tie babilaĉas kun Miĉjo.

Eŭgenjo retrorigardis al la pordo.

— Mi kaj Miĉjo parolis pri seriozaj aferoj.

— Mi scias, pri kiaj seriozaj aferoj: forlasi la paleontologion, iri okupiĝi pri la atoma energio. Certe, cin oni tuj prenos. Vane perdiĝas la neagnoskita geniulo! Ni prefere demandu de Elio Andrejeviĉ, kiel li rilatos al tiu afero. Li, kiam estas kolera, oni diras, majstre sakras.

— Ci freneziĝis, Tamanjo! — maltrankviliĝis Mikaelo. — Ĉu eblas diri al granda sciencisto: jen, ni ne opinias lian sciencon grava! Ni, liaj studentoj!

— Sed mi jen demandos! — ekobstinis Tamara. — Necesas finfine meti punkton por ĉiuj viaj babiloj. Ci per ili Eŭgenjon elturmentis, kaj ankaŭ al mi tedis...

Al la pordo oni laŭte frapis. Mikaelo momente desaltis de sur la tablo, Eŭgenjo nevole korektis la harojn. Eniris Davydov, larĝe ridetante, vigla kaj gaja, salutis, per kelkaj vortoj rakontis pri sia vojaĝo.

— Kaj nun vi rakontu. Kiaj estas atingoj kaj demandoj? Ni komencu de vi, Tamara Nikolajevna.

Tamara ridetis iomete konfuzite.

— Kaj ĉu mi povas vin unue demandi pri ĝenerala problemo, Elio Andrejeviĉ? — komencis ŝi. — Ĉu vi ne hastas?

Mikaelo malantaŭ la dorso de Davydov en komika teruro montris la okulblankojn.

— Mi tute ne hastas, — respondis Davydov. — Kaj vi scias, ke mi ŝatas, kiam oni min demandas.

— Elio Andrejeviĉ, Mikaelo... ni ĉiuj diskutis, ĉu ni prave elektis la profesion. En tia tempo niaj fosiliaj ostoj... Jen Mikaelo diras — indus okupiĝi pri la fiziko... Kaj ni estis en la prelego de Petrov — ne tute kompreneble, sed terure interese! — Tamara elpafis ĉion ĉi per unu spiro, stumblis, suspiris kaj haste finis: — Mi deziris demandi pri via opinio pri tiu afero. Kion vi konsilos al ni?

Davydov iĝis serioza, kuntiris la brovojn kaj kontraŭ la atendo de Tamara tute ne ekkoleris. Li malrapide eltiris la cigaredujon.

— La fenestro estas malfermita, do mi povas fumi... La demando estas serioza. Mi vin komprenas. Dum grandaj revolucioj en teĥniko tiuj fakoj, kiuj staras flanke, devas ŝajni negravaj. Kaj vi, junularo, nature hezitas, malgraŭ la jam akirita profesio. Ankaŭ mi mem hezitus... Sed jen kion mi al vi diros...

Davydov bruligis cigaredon, ĵetis penseman rigardon al la fumo, leviĝanta supren.

— Ekzistas homoj, — malrapide komencis la profesoro, — indiferentaj en elekto de scienca vojo. Hazardo, profito — kaj ili okupiĝos pri io ajn. Kaj eĉ kun granda sukceso, kun bonaj rezultoj. Sed mi ne opinias ilin veraj sciencistoj. Elekton de la scienco, kion ajn oni diru, determinas personaj inklinoj, kapabloj kaj gustoj. Nur tiam, kiam via menso postulados scion, kaptados ĝin, kiel sufokiĝanto kaptas aeron, tiam vi estos veraj kreantoj de la scienco, ne ŝparantaj la fortojn en via moviĝo antaŭen, kunigantaj viajn personecojn kun la scienco. Mi mem komence hezitis. Laŭ mia klero mi estas inĝeniero, mi ŝatas teĥnikon, sed tamen la ĉefaj miaj inklinoj estas historiaj. Do mi okupiĝas pri la plej antikva historio de la Tero kaj la vivo. Ĉu bone, ĉu malbone, sed tio plenigas tutan mian vivon, senmanke. Certe, eble, estas bedaŭrinde, ke mi ne estas fizikisto, ne kreas la plej gravajn aferojn por la nuna momento, sed ĉi tie la afero estas en kombino de miaj kapabloj kaj interesoj, kiuj donos plej grandan efikon, se ili harmonios kun la elektita vojo. Kaj ne indas maltroigi la valoron de nia scienco. Ĝia «morgaŭa tago» estas pli fora, ol ĉe aliaj branĉoj de la scio, ĝi iĝos necesa pli malfrue, ol aliaj, sed ĝi iĝos, kiam ni povos senpere okupiĝi pri la homo. Nia organismo estas historie kreiĝinta komplikega kombinaĵo de evoluaj tavoloj ekde la fiŝo ĝis la supera mamulo. Kompreni la biologion de la homo efektive sen esploro de la tuta evolua ŝtuparo ne eblas. Kaj de tio plene dependas la estonta medicino, konservado de la homo kiel specio kaj ankoraŭ multaj aliaj aferoj. Nun tiuj demandoj ankoraŭ estas malproksimaj de ni, sed proksimiĝas kun ĉiu tago. Kaj ni preparas por ili ekzaktan bazon de scio. Forlasi nian aferon ni ne rajtas ankoraŭ tial, ke homo, konstruanta la estontecon, bezonas ĝeneralan levon de kulturo, de scio, kaj vastan mensan horizonton. La scienco havas siajn leĝojn de evoluo, ne ĉiam koincidantajn kun la praktikaj postuloj de la hodiaŭa tago. Kaj sciencisto ne rajtas esti malamiko de la nuno, sed li ankaŭ ne rajtas esti nur en la nuno. Li devas iri antaŭe, alie li estos nur oficisto. Sen la nuno — fantaziulo, sen la estonteco — ŝtipkapulo. Ja jam Petro la Granda[18] tion bone komprenis. Rememoru lian ukazon pri nepra kolektado de fosiliaj ostoj — kaj tio estis en tiuj malfacilaj tempoj, en la malriĉa kaj senkultura lando!

Davydov estingis la cigaredon kaj pro distriteco ĵetis ĝin sur la plankon. La studentoj tion ne rimarkis. Eŭgenjo flanke transfleksiĝis trans la tablon, rigardante al Davydov. Tamara staris kun venke levita kapo, kaj Mikaelo malserene mallevis la okulojn.

— Nun pri alia flanko de via demando, — daŭrigis Davydov. — En tio oni same ne troigu. Paroli pri pereo de la civilizo kaj senespere mallevi la manojn oni ne rajtas — tiel agas multaj intelektuloj en la Okcidento, penante pravigi sian neagadon. Kaj sen tio nun tie la kulturo forte postrestas de la teĥniko. La homoj akiras ĉiam pli grandan potencon super la naturo, forgesante pri neceso de edukado kaj transformado de la homo mem, kiu ofte nemalproksime foriris de siaj prauloj laŭ la nivelo de la socia konscio. Kaj vi, sovetia junularo, deziras esti batalantoj por kulturo, por estonta feliĉo de la homaro. Do kredu pri la forto de nia lando kaj senhezite iru laŭ la elektita vojo! Eble, estonte nin atendas — apenaŭ tro baldaŭ — nova minaca milito, la decida batalo de la malnovo kontraŭ la novo. Farante nian aferon, ni batalos por nia kulturo. Estas nobla tasko — defendi ĝin kontraŭ la barbareco, armita per lastaj atingoj de la teĥniko. Krome, ĉu vi imagas ĝuste, kio estas la atoma energio nun? La plej granda parto de la elementoj el ĉiuj naŭdek du posedas treege stabilajn kernojn. Por frakasi ilin, necesas apliki energion, pli grandan, ol ni ricevos de ilia disfalo. Kaj tio ne estas hazarda. Dum miliardoj da jaroj da formiĝado de nia planedo, same kiel de aliaj planedoj, en la procezoj de ŝanĝiĝo de la materio okazis kvazaŭ selekto — ĉio malstabila disfalis, transiris en stabilajn formojn. Nun ni aliris al uzado de ĉenaj reakcioj en la lastaj elementoj de la Mendeleva tabelo, la plej pezaj laŭ sia atoma pezo. Ankaŭ tio estas ne hazarda — la plej pezaj elementoj estas tre riĉaj de neŭtronoj kaj facile disfalas, efektivigante la ĉenan neŭtronan reakcion[19] — la solan, kiun ni povas teĥnike uzi en la nuna momento. Kaj tiun disfalon tute ne endas imagi kiel plenan disfalon de la tuta atomo. La atomo de peza elemento kvazaŭ disfendiĝas al du partoj, ĉiu el kiuj donas stabilajn elementojn de la mezo de la Mendeleva tabelo. Ĉe tio parte liberiĝas energio. En tio estas ankoraŭ tre malproksime ĝis la plena disfalo kaj ne malpli malproksime ĝis la ĉena reakcio kun stabilaj elementoj.

Dume nia ekposedo de atoma energio reduktiĝas al uzado de ĉenaj reakcioj kun malstabilaj izotopoj de uranio kaj torio, kaj ankaŭ al la reakcio de transiro de la izotopo de hidrogeno — tritio al heliumo en la tre komplikaj kondiĉoj de la hidrogena bombo. Eblas, kiel vi scias, altigi la atoman pezon de uranio kaj ricevi artefaritajn elementojn, elirantajn jam ekster la limojn de la tabelo, — neptunion kaj plutonion, la naŭdek trian kaj naŭdek kvaran artefaritajn elementojn. Uranion eblas transformi eĉ plu, kreante la elementojn naŭdek kvinan kaj naŭdek sesan — americion kaj kuriumon, kaj tiel plu — ĝis la centa kaj pluaj numeroj.

Ĉiuj ili estas malstabilaj, disfalemaj. Ĝuste la energio de disfalo de plutonio konsistigas la brulaĵon de atomaj pacaj maŝinoj kaj la eksplodan forton de atomaj bomboj, same kiel la energio de la malstabilaj formoj de uranio — la izotopoj ducent tridek kvin kaj ducent tridek tri. Sendube, en la procezoj de transformiĝo de la materio antaŭe ekzistis elementoj, similaj al neptunio, pli pezaj, ol uranio, sed poste ili transiris al stabilaj formoj de la ĉefaj naŭdek du. Tial uranion ni povas konsideri kiel restaĵon de tiuj superpezaj elementoj, restintan pro sia dissemita stato, krome renkonteblan en la supraj zonoj de la tera krusto, kie ĝi estas stabila en kondiĉoj de relative nealtaj temperaturoj kaj premoj. Uranio kaj, verŝajne, la dua proksima al ĝi peza elemento — torio dume restos la bazo de la atoma energio, ĉar inter uzado de la kapablo de uranio al disfalo kaj uzado de energio de substanco de aliaj elementoj kuŝas teĥnika abismo, kiun ni apenaŭ tre baldaŭ transiros. Sed uranio kaj torio estas raregaj elementoj, iliaj rezervoj en la mondo estas tre malgrandaj. El tio sekvas, ke dume akumulado de rezervoj de la atoma energio estas tre limigita...

— Oni telefonas al vi, Elio Andrejeviĉ, — interurba voko! — aŭdiĝis voĉo el trans la pordo.

— Mi tuj venos, atendu! — Davydov kun sufera esprimo sulkigis la frunton. — Nu, jen tio, kion mi deziris rakonti al vi pri la atoma energio... Da uranio estas nemulte, ĝiaj rezervoj povos iĝi eluzitaj tre baldaŭ. Tial, rigardante en la estontecon, ni devas trovi grandajn rezervojn de tiu valorega substanco. Kaj ni... — La profesoro subite eksilentis, glatumante la tempiojn kaj rigardante per haltinta rigardo super la kapoj de siaj aŭskultantoj. — Grandaj rezervoj de uranio... brulrestaĵoj de la formiĝo de la planedo, — mallaŭte ekbalbutis Davydov. — Tiele...

La profesoro kvazaŭ misglutis kaj rapide eliris el la ĉambro de la postdiplomaj studentoj.

— Kio okazis al Elio Andrejeviĉ? — ekkriis Tamara, rompante ĉies nekomprenan silenton. — Mi povas ĵuri, ke li preskaŭ sakris!

— Kion ci elpensas, Tamara! — indigne kontraŭis Eŭgenjo. — Simple oni lin interrompis kun tiu damnita telefono. Kaj ĉion rompis al ni... Tiel interese li parolis!

— Mi certigas cin, ke al li io okazis. Ci el post la ŝranko ne povis vidi. Lia vizaĝo ŝanĝiĝis, kvazaŭ li ekvidis fantomon.

— Vere, vere, Tamanjo, — subtenis Mikaelo, — ankaŭ mi rimarkis. Eble, en lian kapon venis interesa penso?

La diveno de Mikaelo estis prava. Davydov estis paŝanta laŭ la koridoro, kaj ĉiuj liaj pensoj koncentriĝis ĉirkaŭ la subite aperinta diveno. La sciencisto mense transflugis antaŭ du jarojn, kiam sub la impreso de la terura ondo, detruinta la insulon, li fiksrigardadis de sur la ŝipo en la oceanan profundon kaj en lia cerbo formiĝis la ankoraŭ nematura ideo pri fortoj, kaŭzantaj la moviĝojn de la tera krusto. Ekde tiam li senĉese kolektadis faktojn kaj meditadis, iom post iom transirante de tiuj fenomenoj de la nuna tempo al la pli grandaj en la tempo kaj la spaco procezoj de montokreado de la pasinteco. Kaj nun ĉu ne la sorto mem donas en liajn manojn la pruvon de ĝusteco de liaj supozoj?

Davydov prenis la aŭdparolilon. Respondo ne estis, sed li meĥanike plu alpremadis la aŭdparolilon al la orelo, pensante pri sia afero. Dum dudek jaroj turmentadis Davydov-on la enigmo de la «kampoj de morto» de dinosaŭroj en Meza Azio. Laŭlonge de la piedo de Tianŝano etendiĝas gigantaj amasoj da ostoj de grandegaj saŭroj. Milionoj da individuoj de plej diversaj aĝoj estas entombigitaj en tiuj amasoj. Sed antaŭe ili estis eĉ pli grandaj, ĉar ni vidas nur restajn trovlokojn, eroziitajn en la terciara tempo dum plua leviĝo de la montoj. Kio povis kaŭzi tian amasan pereon ĝuste en tiu loko? Ne povus ja okazi elmortado pro iaj nesciataj kaŭzoj? Ne, la amasa pereo de dinosaŭroj koincidis tempe kun la komenco de la granda alpa epoko de montokreado, levinta la montoĉenojn de Tianŝano, Himalajoj, Kaŭkazo kaj Alpoj. Ĝi koincidis ankaŭ space, teritorie. Tiam, antaŭ sepdek milionoj da jaroj, fine de la kretaceo, tiuj montoĉenoj estis malrapide ŝvelantaj per vicoj da paralelaj faltoj — tute same, kiel nun tio okazas en Pacifiko. La diferenco estis nur en tio, ke la tianŝanaj faltoj de la kretaceo kreiĝis ne en oceano, sed sur firmaĵo, laŭ la rando de la maro, kaj tiu regiono estis loĝata de la surteraj animaloj. Krome, en la kretaceo la faltokreado havis multe pli grandan skalon, ol nun. La samaj procezoj de montokreado kaj tiam kaj nun ŝuldas al la fortoj de disfalo de superpezaj elementoj profunde de la tera krusto. Se tiu supozo estas prava, do estas tute ne malprobable, ke la energio de atomaj reakcioj en iuj regionoj en iuj momentoj elŝiriĝadis eksteren, almenaŭ en formo de potenca radiado. Kreiĝadis vasta regiono, en kiu pereadis ĉio viva, kaj ankaŭ tiuj animaloj, kiuj transiradis ĉi tien el aliaj regionoj. Necesas esplori la dinosaŭrajn ostojn pri radioaktiveco!

Nenio, certe, povis averti la sencerbajn saŭrojn pri la neevitebla pereo. Pli malgrandaj restaĵoj ne konserviĝis en eroziaj procezoj, kaj la firmaj, grandegaj ostoj de dinosaŭroj ankaŭ nun mirigas nin per sia troa kvanto. Tia koincido estas ne hazarda!..

«Ĉu eble ne hazarda estas ankaŭ la alia koincido? Kial ni trovis la spurojn de la stelaj alvenintoj same en regiono de montaj leviĝoj de tiu tempo? La potenca radiado, pereiga por dinosaŭroj, kiun, certe, eblas detekti per aparato, komenciĝis jarmilojn pli frue. Tiuokaze, se «ili» vagis tie, kie poste okazis la amasa pereo de dinosaŭroj, do, «ili» serĉis fontojn de atoma energio... Sed se estas tiel, do jen du gravegaj sekvoj: la unua — ni devas serĉi spurojn de la stelaj alvenintoj, tiuj ĉielaj gastoj de la Tero, laŭlonge de Tianŝano kaj Himalajoj — la plej junaj montokreaj zonoj de la Tero, ĝuste tie, kie ni ilin serĉas. La dua — se la montokreaj procezoj kaj vulkanismo aperas tial, ke en la tera krusto de tempo al tempo kreiĝas koncentraĵoj de superpezaj elementoj, partoprenantaj ĉenan reakcion, do eblas atendi trovon de restaĵoj de tiuj koncentraĵoj sur atingeblaj por ni profundoj de la tera krusto en respektivaj geografiaj regionoj... Se ni sukcesus ankoraŭfoje trovi spurojn de la ĉielaj gastoj en regionoj de montokreado, mi jam havus certecon pri tio, ke...»

— Parolu! — neatendite aŭdiĝis voĉo en la aŭdparolilo. — Mi konektas kun Alma-Atao!

Davydov tremeris, la iro de la pensoj tuj rompiĝis. Alma-Atao povis sciigi gravajn novaĵojn el la kanala konstruado.

Fora, sed klara voĉo diris lian nomon, Davydov rekonis la sciencan sekretarion de la Geologia instituto.

— Elio Andrejeviĉ, matene telefonis Staroĵilov el la konstruejo numero kvin. Tie estas trovitaj skeletoj de dinosaŭroj, ĉu difektitaj, ĉu nedifektitaj — mi ne distingis pro malbona aŭdeblo. Staroĵilov petis min komunikiĝi kun vi. Li opinias vian venon nepre necesa. Kion mi transdiru al li?

— Diru, ke mi ekflugos per la morgaŭa aviadilo! — rapide diris Davydov.

— Mi volas pridiskuti kun vi ankoraŭ du aferojn, — daŭrigis la sekretario, — sed, se vi estos ĉe ni, ni interparolu sur la loko. Do, ni atendas. Saluton!

— Grandegan dankon! — ĝoje kriis en la aŭdparolilon Davydov. — Saluton al ĉiuj... Ĝis revido!

Davydov hastis al Kolcov, petinte la ekonomon mendi bileton en la flughaveno.

### Ĉapitro tria. La okuloj de la racio

La vojo serpentumis laŭ la bordo de mallarĝa rivereto. La altaj muroj de la monta valo estis kruciĝantaj malproksime per siaj deklivoj, krute alkurantaj al la fluejo dekstre kaj maldekstre.

La plej proksima deklivo severe nigris en la ombra strio maldekstre; akraj sagoj de piceoj viciĝis laŭlonge de la denta roka eĝo. La deklivoj, sekvantaj supren laŭ la valo, iĝadis ĉiam pli helaj, la malproksimaj estis kovritaj de perla nebulo kaj ŝajnis malpezaj. Iomete flanke altis dento, vestita de neĝo, malproksime transiranta en potencan kreston. Neĝo rampis per laŭlongaj blankaj strioj sur ĝia griza ŝtonriĉa deklivo, kaj supre, kie la blindige pura neĝa tavolo estis glatiganta rokajn elstaraĵojn, granda densa nubo malrapide naĝis, kiel blanka barĝo, trenante sian larĝan karenon sur la neĝa kampo de la selo de la montoĉeno.

La vojo ĉirkaŭiris krutan deklivon kaj komencis leviĝi al la intermonto. La aŭto hurlis, varmiĝante; pura malvarma vento blovis renkonten, per densaj strioj penetrante en fendojn de la duonmalfermitaj vitroj.

Davydov ne rimarkis, kiel ili leviĝis sur la intermonton, kaj divenis ĝin laŭ la mallaŭtiĝinta motoro. La aŭto ekkuris malsupren, tien, kie disvolviĝis vasta, plata, kiel tablo, valo, ĉirkaŭita de triopa ringo de montaj ŝtupegoj.

Malsupre, jen sulkitaj de bizaraj ravinoj, jen elstarantaj per mallarĝaj turoj kaj rondigitaj kupoloj, etendiĝis ruĝaj sabloŝtonoj kaj argiloj. La dua ŝtupego de la masivaj petroj estis kovrita de vilaj rubandoj de montaraj piceoj, ŝajnantaj preskaŭ nigraj sur la griz-viola surfaco de la deklivoj. Kaj super ĉio, venke brilante per sia neatingebla blanko, tiriĝis segila vico de neĝaj pintoj, kvazaŭ muro de giganta kastelo, firme ĉirkaŭbarinta la valon.

Kaj tie, malsupre, klare vidiĝis sulko, distranĉinta la glatan stepon, teramaso de grandega digo, amasoj da grundo, profundaj konstrufosaĵoj, dometoj de la setlejo kaj vicoj da longaj blankaj tendoj.

Davydov jam kutimiĝis al la afekciinta lin komence vidaĵo de la granda konstruejo, sed nun li kun emocio rigardis al la aĵuraj plektaĵoj de skeletoj de betonaj konstruaĵoj. Ĝuste ĉi tie, verŝajne, estas la ĉefa elektrejo.

En unu el la konstrufosaĵoj estis trovitaj dinosaŭraj skeletoj, tombejo, kreiĝinta tiam, kiam ĉirkaŭe ne staris tiuj altaj montoj. Ili leviĝis poste — per fortoj de potencaj atomaj reakcioj, okazintaj en profundo de la tera krusto. Sed la radiado povis altiri la stelajn alvenintojn en iliaj serĉoj de atoma energio...

La aŭto haltis apud longa blanke farbita domo.

— Ni alveturis, kamarado Davydov, — diris la ŝoforo, malfermante la pordeton. — Ĉu vi ekdormetis? La vojo estas bona, eblas dormi...

Davydov rekonsciiĝis, eliris el la aŭto, ekvidinte hastantan al li Staroĵilov-on. La vangostan vizaĝon de la sciencisto prikreskis ĝis la okuloj densega vilo, la griza laborkostumo tute trasorbiĝis de flava polvo. Liaj bluaj okuloj ĝoje lumis.

— Estro (iam Staroĵilov, estante ankoraŭ studento, multe vojaĝadis kun Davydov kaj ekde tiam persiste nomadis lin estro, kvazaŭ defendante sian rajton pri la ekspedicia amikeco), mi vin, ŝajne, ĝojigos! Mi longe atendis — kaj ĝisatendis! Ripozu, manĝu, kaj ni veturos. Tio estas la randa suda konstrufosaĵo, je ĉirkaŭ kilometro for de ĉi tie...

— Ne, ne, mi ne laciĝis. Veturigu! — interrompis Davydov.

Staroĵilov ridetis eĉ pli larĝe.

— Bonege, estro! — ekkriis li, enŝovante sin en la aŭton kaj penante ne rimarki la malkontente strabantan al li ŝoforon, kiu evidente ne fidis al pureco de la vesto de Staroĵilov.

— Ni trafis restaĵojn de dinosaŭroj tuj, kiam ni malkovris grandan tavolon da eola[20] sablo, kojne eniĝintan de la sudo, — hastis rakonti Staroĵilov. — Komence ni trovis kelkajn disajn ostojn, poste malkovris grandegan skeleton de monoklono[21] de bonega konserviteco. Ĝia kranio evidentiĝis trabatita — jes, trae truita! Elio Andrejeviĉ, kion vi pensas... Mallarĝa ovala trueto!

Davydov paliĝis.

— Kaj kio poste? — elpremis li el si.

— Poste sur granda areo ni nenion renkontis. Kaj antaŭhieraŭ apud la limo mem de la konstrufosejo ni denove trovis ostojn — per amaso, sed ne disajn. La impreso estas tia, ke amase kuŝas kelkaj skeletoj. Strange: karnomanĝuloj kaj herbomanĝuloj kune. Laŭ la malantaŭa kruro mi determinis grandan karnosaŭron[22], kaj samloke kuŝas hufoj de ia ceratopso[23]. Kelkaj ostoj estas rompitaj, kvazaŭ per bato de terura forto. Mi ne kuraĝis prifosi tiun amasegon sen vi. Ĉi tien, dekstren, tie estas elveturejo sur la fundon, — turnis sin Staroĵilov al la ŝoforo. — Kaj maldekstren.

Post kelkaj minutoj Davydov kliniĝis super grandega skeleto, kies blankaj ostoj kontrastis sur la flava sablo. Staroĵilov skrupule purigis ĝin supre kaj kovris por konservado per lako, lasinte ĝis la veno de Davydov.

Davydov trairis preter la etendita vosto kaj la kramfe kurbigitaj kruroj, surgenuiĝis super la malbelega grandega kapo kun longa ponardosimila korno, kronanta la bekaspektan muzelon.

La ostaj ringoj por defendo de la okuloj, konserviĝintaj en la malplenaj orbitoj de la kranio, donis al la monstro esprimon de por ĉiam rigidiĝinta feroco.

La profesoro baldaŭ trovis sub la maldekstra okulo ovalan aperturon, konatan laŭ la ostoj el Sikango, trovitaj de Tao Li. Ĝi estis truanta la kranion trae; la elira aperturo situis sur la verto, malantaŭ la dekstra orbito, ankoraŭ kuŝanta en la grundo.

Jes, sendube, «ili» estis ankaŭ ĉi tie! La decido serĉi en la limoj de Sovetunio estis prava. Sed kiaj ankoraŭ spuroj de la alvenintoj povas esti trovitaj, kaj ĉu restis tiuj spuroj?

Davydov pririgardis la randon de la skeleta amaso, trovitan en la muro de la konstrufosaĵo. Sur tiuj ostoj, kiuj jam estis malkovritaj, ne estis signoj de vundoj. La ostorompoj, pri kiuj rakontis Staroĵilov, evidentiĝis postmortaj. La ostoj estis rompitaj jam post la entombiĝo en sabloj, pro enfalo kaj densiĝo de la grundo, kiel tio ofte okazas.

Davydov ordonis demeti la grundon super la amaso de ostoj kaj iom post iom purigi la ostojn de supre, samtempe sur la tuta areo de la amaso.

— Indus preni pli vaste, por konturigi ĉion ĉirkaŭe, — kun dubo en la voĉo diris la profesoro, — sed al ni ne sufiĉos rimedoj, por prifosi tian grandegan areon. Ĉi tie necesas elpreni ĉirkaŭ kvin mil kubometrojn.

— Vi vane maltrankvilas, estro! — larĝe dentomontris Staroĵilov. — La laboristoj ĉi tie tiel ekinteresiĝis pri la trovaĵoj de kornaj «krokodiloj», kiel ili ilin nomas, ke ili mem proponis al mi helpi «konforme disfosi» tiun ĉi lokon. Ĝuste tiel diris unu brigadestro dum mia raporto. Postmorgaŭ estos dimanĉo, kaj al prifosado venos naŭcent homoj.

— Ĉu naŭcent?! Malsata potenco! — ekkriis Davydov.

— Ne, jam ne malsata, sed simple potenco! — fiere respondis Staroĵilov. — La administracio disponigas al ni dek kvar fosmaŝinojn, rulbendojn, ŝarĝaŭtojn — unuvorte, ĉion necesan. Ni tian prifosadon aranĝos, kian oni eĉ ne aŭdis en la historio!

La profesoro grakis pro admiro. La laboro mem en tuta sia majesto estis iranta helpi al la scienco, senprofite kaj potence. Davydov eksentis senprecedencan certecon pri sukceso de sia serĉado. La dekmiloj da tunoj da tero, kaŝanta en si la sciencan enigmon, nun ŝajnis tute ne tiel timindaj. Forgesinte pri ĉiuj duboj, malfacilaĵoj kaj obstakloj, Davydov ŝajnis al si nekredeble forta. Kun tia subteno li devigos respondi tiujn inertajn masojn da sabloj, senvive kuŝintajn dum sepdek milionoj da jaroj... En la kapon de Davydov eĉ ne venis penso, ke la prifosado povas iĝi senrezulta. Li ne povis nun imagi al si tion. Speciale kiam je cent kvindek metroj malantaŭe kuŝis la skeleto de la saŭro, mortigita per homa armilo...

— Planu la areon de la prifosado, estro! — aŭdiĝis la voĉo de Staroĵilov. — Konsideru, ke la limo de la eolaj sabloj iras oblikve, etendiĝas de la nord-okcidento al la sud-oriento. Maldekstre kojne eniĝas strio da riverdevenaj sabloj.

La profesoro grimpis sur la deklivon de la konstrufosaĵo kaj longe rigardis, cerbumante kaj kalkulante, al la tereno de la netuŝita stepa grundo, foriranta al la montaj ŝtupegoj.

— Kio, se ni prenos kvadraton ekde jen tiu fosto dekstren kaj ĉi tien?

— Tiam la maldekstra angulo tuŝos la riverajn sablojn, — kontraŭdiris Staroĵilov.

— Bonege! Mi ĝuste tion deziras, ke ni trairu laŭ la bordo de la antikva rivero. Apud la iam estinta akvo... Nu, ni primezuru kaj metu markfostojn. Ĉu vi kunhavas mezurbendon?

— Por kio mezurbendo? Ni per paŝoj mezuros, ne avaru, estro! La mapadon ja ni faros post la malkovrado.

— Mi penos ne avari, — ridetis la profesoro al la entuziasmo de la kunlaboranto. — Ni komencu. Iru jen tien, al la monteto... Mi deziras hodaŭ sukcesi telegrafi al profesoro Ŝatrov.

...Sur la loko, kie antaŭ dek du tagoj Davydov kun la helpanto mezuradis per paŝoj la tuberan artemizian stepon, etendiĝis grandega kavo, profunda naŭ metrojn. La vento turnadis en ĝi fostojn de polvo, leviĝanta de la glatigita kaj sekiĝinta surfaco de la densiĝintaj kretaceaj sabloj. Laŭlonge de la orienta rando de la kavo la flava koloro de la grundo estis ŝanĝiĝanta, transirante al la griza, ŝtala koloro. Staroĵilov paŝadis antaŭen kaj posten, ordonante al la taĉmento de siaj helpantoj, kribrantaj kaj prifosantaj la sablojn, purigantaj trovitajn skeletojn. Davydov vokis el Moskvo ĉiujn preparistojn de la instituto kaj siajn kvar postdiplomajn studentojn, elvokis el la konstruejo numero du la scienciston, laborintan tie. Tridek laboristoj sub observo de ĉiuj dek kunlaborantoj estis kribrantaj la tavolon de la ostoportaj sabloj, moviĝante ĉiam pli proksime al la limo de la grizaj petroj, kie renkontiĝis nur rompaĵoj de ostoj kaj grandaj ŝtoniĝintaj trunkoj de pinglarboj.

La arda suno kruele bruligis desupre, la sablo estis varmega, sed tio neniel ĝenis la homojn, absorbitaj de sia laboro.

Davydov malleviĝis en la kavon kaj haltis apud granda amaso, trovita jam en la konstrufosaĵo. Tie evidentiĝis ses skeletoj de dinosaŭroj, intervolviĝintaj per siaj ostoj. Je sesdek metroj oriente estis malkovrita skeleto de giganta rabobesto, unuope kuŝinta nemalproksime de la limo de la riveraj sabloj. Apud ĝi oni trovis ankoraŭ tri skeletojn de negrandaj rabaj saŭroj, grandaj je hundo. Krom tio en la tuta kavo nenio estis trovita, ne troviĝis ankaŭ ostoj, trabatitaj de la enigma armilo. Davydov kun maltrankvilo pririgardis la prifositan parton de la kavo, kvazaŭ kalkulante restintajn ŝancojn.

— Elio Andrejeviĉ, aliru al ni, — aŭdiĝis voĉo de Eŭgenjo, — ni trovis testudon!

Davydov returniĝis kaj malrapide ekiris al la voko. Eŭgenjo kun Mikaelo jam dum dua tago estis ĉirkaŭfosantaj kaj purigantaj grandegan kapon de raba dinosaŭro kun malfermita faŭko, plena de teruraj fleksitaj dentoj.

Eŭgenjo leviĝis el la kavo renkonten al la profesoro, sulkiĝis pro doloro en la rigidiĝintaj kruroj, sed tuj ĝoje ridetis.

La blanka kaptuko substrekis sunbrunon de ŝia vizaĝo, kovrita de etaj rosgutoj de ŝvito.

— Jen ĉi tie, — almontris Eŭgenjo per prepara instrumento en la profundon de la kavo, — estas testudo. Ĝi kuŝas preskaŭ sub la kranio. Malleviĝu al ni! — Kaj la junulino facile saltis malsupren. — Mi purigis supre la karapacon, — daŭrigis Eŭgenjo. — Ĝi estas tre stranga — kun ia perlamota brilo, kaj la formo estas nekutima.

Davydov kun peno fleksis sian masivan korpon en la malvasta tranĉeo, rigardante sub la gigantan kranion de la raba dinosaŭro. El la humida kaj tial pli malhela grundo estis elstaranta malgranda kupolo kun diametro ĉirkaŭ dudek centimetroj. La surfaco de tiu kupolo estis kovrita de arabesko el kavetoj kaj sulkoj, konservantaj spurojn de radiusa situo. La koloro de la osto estis neordinara — malhel-viola, preskaŭ nigra, forte diferencanta disde la blankaj ostoj de la dinosaŭra kranio. Neordinara estis ankaŭ la perlamota brilo de tiu stranga osto — glata, kvazaŭ polurita, ĝi malklare lumis en ombro sur la fundo de la kavo.

En la okuloj de Davydov ĉio svagiĝis. Ĝemetante, li proksimigis la vizaĝon al la stranga trovaĵo, kun grandega gardemo forpurigante sablerojn per la fingropintoj. La profesoro rimarkis suturon inter apartaj ostoj, irantan meze de la kupolo, kaj la duan, trairantan ĝin transverse, pli proksime al unu el la randoj.

— Voku Staroĵilov-on tuj! — levis Davydov la vizaĝon, punciĝintan pro alfluo de la sango. — Kaj la laboristojn ĉi tien!

Al Eŭgenjo transdoniĝis la emocio de la sciencisto. La sonora voĉo de la junulino ekflugis super la prifositaj sabloj. Staroĵilov alkuris fulmorapide, kiel ŝajnis al Davydov, enprofundiĝinta en pririgardadon de la stranga trovaĵo.

Pacience, malrapide kaj karese la profesoro kaj lia kunlaboranto komencis demeti la grundon ĉirkaŭ la malhel-viola kupoleto. Ĉe la flankoj la osto ne larĝiĝis en profundo, la muroj de la kupolo iĝis vertikalaj kaj kreis malregulan, iomete platigitan duonglobon. Davydov, purigante sian flankon, subite eksentis, ke la prepara nadlo mergiĝis en la cedeman maldensaĵon de la sablo, kvazaŭ la osto finiĝis en tiu loko. Dum ioma tempo la profesoro garde palptrovadis la limojn kaj, finfine decidiĝinte, per turna movo de la nadlo rapide malkompaktigis la grundon. La sablon oni forbalais per mola peniko. La malsupra rando de la osto ĉi tie evidentiĝis ronda kaj pli dika, ĝi estis eniĝanta en la muron de la duonglobo per du larĝaj arketoj.

Krio, kiu elŝiriĝis el la larĝa brusto de Davydov, tremerigis la kunlaborantojn, kunpremiĝintaj apud li.

— Kranio, kranio! — ekkriegis la profesoro, certe dispurigante la grundon.

Vere, la liberigitaj de la grundo grandaj malplenaj okulkavoj distingiĝis tute klare. Nun klare elstariĝis la larĝa kaj kruta frunto. La enigma kupolo estis simple la supra parto de la kranio, simila al la homa, de iomete pli granda amplekso, ol ĉe mezuma homo.

— Kaptiĝis, ĉiela besto aŭ homo! — kun senfina kontenteco diris la profesoro, pene malfleksiĝante kaj frotante la tempiojn.

La kapo ekturniĝis, kaj li peze alpremiĝis al la muro de la kavo. Staroĵilov haste kaptis la kubuton de la profesoro, sed tiu malpacience forigis lin:

— Agu! Preparu grandan skatolon, vaton, gluon — la kranion necesas plej baldaŭ elpreni. Ŝajne, ĝi estas firma. Apartigu garde — pli profunde devas esti ostoj de skeleto, de lia skeleto. La laboristoj demetu po tavolo la tutan grundon ĉirkaŭe. La dinosaŭran skeleton vi tuj dismetu kaj forigu. Ĉirkaŭfosu ĉion — ĉiun centimetron de tiu areo. La tutan sablon necesas trakribri...


Ŝatrov rapidis laŭ la longa koridoro de la instituto, ne respondante salutojn de renkontataj kunlaborantoj. Li trafis antaŭ la saman pordon, en kiun li eniris kun la skatolo de Tao Li antaŭ du jaroj kaj duono. Sed nun Ŝatrov ne haltis ĉe la enirejo, ne ridetis ruze, antaŭ ol surprizi la amikon per la neatenditeco de la veno. Kun severa, koncentrita vizaĝo li enkuris rekte en la kabineton.

Davydov tuj formetis flanken la paperon, sur kiu li estis skribanta iajn kalkulojn.

— Alekseo Petroviĉ! Vi estas vera diplomata kuriero! — zumis li, kiel en barelo. — Por vi tia rapido estas eĉ maldeca... Kiam vi ricevis mian leteron kun priskribo de ĉiuj cirkonstancoj de la trovaĵo?

— Hieraŭ matene. Mi elveturis je la kvina horo. Sed, je dio, mi ofendiĝis al vi. Ĉu vi ne povis sciigi min pli frue? Kial necesis skribi jam postfakte? Iam vi furiozis, postulante de mi supozatan aspekton de la ĉiela besto, kaj kiam vi trovis, vi silentis ĝis la fino de la prifosado!

Ŝatrov kolere tiris la ŝultron kaj ekkuris laŭ la kabineto.

— Ne koleru, Alekseo Petroviĉ. Mi same deziris fari al vi surprizon. Kio ŝanĝiĝus, se vi ekscius je du semajnoj pli frue? Vi nur maltrankvilus kaj suferus pro malpacienco en via Leningrado.

— Mi alveturus tien, je dio! — kolere kriis Ŝatrov.

— Ĉu alveturus? — miregis Davydov. — Ĉu al la prifosado? Vere, vi tute ŝanĝiĝis, kaj mi ne sciis...

Ŝatrov ne eltenis kaj ridetis.

— Nu, jene estas pli bone, kara amiko. Kompense vi tuj vidos la ĉielan beston. — Davydov direktis sin al la ŝranko, prenis la anson, gaja kaj triumfanta. — Kiel vi diras — ek! — Davydov ektiris la pordon, ĝi malfermiĝis...

— Haltu, Elio Andrejeviĉ! — ekkriis Ŝatrov. — Atendu! Fermu!

Mirigita Davydov obeeme fermis la ŝrankon.

— Mi ne sukcesis sendi al vi miajn supozojn, — klarigis Ŝatrov, — nun mi deziras pacienci ankoraŭ kelkajn minutojn kaj legi ilin al vi, antaŭ ol mi ekvidos la kranion de la stela alveninto. Tio estas tre interesa elprovo: ĉu povas nia menso antaŭvidi malproksime, ĉu ĝusta estas la vojo de analogioj, elirantaj el la leĝoj de nia planedo, por aliaj mondoj?

— Vi bonege elpensis! Komencu!

Davydov, kvazaŭ por certeco, fermis la ŝrankon per ŝlosilo kaj aliris al la tablo. Ŝatrov elprenis grandajn paperajn foliojn, ĉirkaŭskribitajn per lia glata, granda, mirinde klara skribmaniero.

— Mi ne legos ĉion, mi malpaciencas, — konfesis li. — Ni rigardu nur la ĝeneralajn konkludojn. Ĉu vi memoras, ni konsentis, ke la skemo de la animala vivo, bazita sur la albumina molekulo kaj la energio de oksigeno, devas esti komuna por la tuta Universo. Ni konsentis pri tio, ke la substancoj, konsistigantaj la organismon, estis uzitaj ne hazarde, sed pro sia disvastigiteco kaj siaj ĥemiaj ecoj. Ni ankaŭ konsentis, ke planedo, plej taŭga por la vivo en ajna planeda sistemo, devas esti simila al nia Tero. Unue, en la senco de termika energio, ricevata de sia suno; se ĝi estas pli granda kaj hela, ol la nia, tiu planedo devas esti pli malproksima; se la suno estas malpli granda kaj malpli varma, la kondiĉoj de varmigo, similaj al la Tero, povas ekzisti sur planedo, pli proksima al ĝi.

Due, tiu planedo devas esti sufiĉe granda, por per altiro fare de sia maso reteni ĉirkaŭ si sufiĉe grandan atmosferon, defendantan kontraŭ la malvarmo de la monda spaco kaj kosmaj radioj. Kaj ĝi devas esti ne tro granda, por ke ĝi povu perdi dum la praa stadio de sia ekzisto, ankoraŭ en la arda formo, grandan parton de la gasoj, kies molekuloj difuziĝus en la monda spaco, alie ĉirkaŭ la planedo rezultiĝus tro densa atmosfero, nepenetrebla por la suno kaj plena de malutilaj gasoj.

Trie, la rapido de rotacio same devas esti proksima al la rapido de rotacio de la Tero. Se la rotacio estas tro malrapida, rezultos mortiga por la vivo trovarmiĝo de unu flanko kaj forta malvarmiĝo de la alia; se ĝi estas tro rapida — rompiĝos kondiĉoj de ekvilibro de planedo de tia grandeco, ĝi perdos la atmosferon, platiĝos kaj finfine disfalos al pecoj.

Ergo — la gravitforto, la temperaturo kaj la atmosfera premo sur la surfaco de tia planedo devas esti, esence, proksimume samaj kun nia Tero.

Tiaj estas la ĉefaj premisoj. Sekve, la demando konsistas en bazaj vojoj de evoluo, kreantaj la pensantan estaĵon. Kia ĝi estas? Kio necesas por disvolvo de granda cerbo, por ties sendependa laboro, por la pensado? Antaŭ ĉio devas esti disvolvitaj potencaj sensorganoj, kaj el ili pleje — la vido, vido duokula, stereoskopia, povanta ĉirkaŭpreni la spacon, precize fiksi troviĝantajn en ĝi objektojn, krei precizan bildon pri ilia formo kaj situo. Estas superflue diri, ke la kapo devas troviĝi sur la antaŭa fino de la korpo, portanta la sensorganojn, kiuj siavice devas esti en plej granda proksimeco al la cerbo por ŝparado en transsendo de ekscito. Plue, la pensanta estaĵo devas bone moviĝi, havi komplikajn ekstremaĵojn, kapablajn plenumi laboron, ĉar nur per la laboro, per laboraj scipovoj okazas konsciado de la ĉirkaŭanta mondo kaj transformiĝo de la animalo en la homon. Ĉe tio la amplekso de la pensanta estaĵo ne povas esti malgranda, ĉar en malgranda organismo ne ekzistas kondiĉoj por evoluo de potenca cerbo, ne ekzistas necesaj rezervoj de energio. Krome, malgranda animalo tro dependas de bagatelaj hazardaĵoj sur la surfaco de la planedo: vento, pluvo kaj tiel plu por ĝi estas jam katastrofo. Kaj por konscii la mondon, necesas esti en certa grado sendependa de la naturaj fortoj. Tial la pensanta estaĵo devas havi facilmovecon, sufiĉan amplekson kaj forton, ergo — posedi internan skeleton, similan al niaj vertebruloj. Tro granda ĝi same ne povas esti: tiam rompiĝos la optimumaj kondiĉoj de firmeco kaj proporcieco de la organismo, necesaj por portado de la kolosa ekstra ŝarĝo — la cerbo.

Mi tro enprofundiĝis en detalojn... Mallonge, la pensanta animalo devas havi vertebraron, kapon kaj amplekson proksimume kiel ni. Ĉiuj ĉi trajtoj de la homo estas ne hazardaj. Sed la cerbo ja povas disvolviĝi tiam, kiam la kapo ne estas instrumento, ne estas ŝarĝita per kornoj, dentoj, potencaj makzeloj, ne fosas la teron, ne kaptas ĉasaĵon. Tio eblas, se en la naturo ekzistas sufiĉe nutra vegeta manĝaĵo; ekzemple, por nia homo grandan rolon ludis apero de fruktaj vegetaĵoj. Tio liberigis lian organismon de senfina vorado de vegeta maso, al kio estis destinitaj la herbomanĝuloj, kaj ankaŭ de la sorto de la rabobestoj — persekutado kaj mortigado de viva ĉasaĵo. Raba animalo kvankam manĝas nutran viandon, sed ĝi devas posedi instrumentojn de atako kaj mortigo, malhelpantajn al la evoluo de la cerbo. Kiam ekzistas fruktoj, tiam la makzeloj povas esti relative malfortaj, povas evoluiĝi grandega kupolo de la cerba kranio, subpremanta per si la buŝegon. Ĉi tie eblas ankoraŭ multe diri pri tio, kiaj devas esti la ekstremaĵoj, sed tio estas klara per si mem: libero de movoj kaj kapablo teni instrumenton, uzi instrumenton, produkti instrumenton. Sen instrumento ne ekzistas kaj ne povas ekzisti la homo. El tio sekvas la lasta. La destino de la ekstremaĵoj devas esti aparta: unuj devas plenumi la funkcion de movado — la kruroj, aliaj devas esti organoj de kaptado — la brakoj. Ĉio ĉi estas ligita kun tio, ke la kapo devas esti levita disde la tero, alie malfortiĝos la kapablo de percepto de la ĉirkaŭanta mondo.

La konkludo: la formo de la homo, lia aspekto kiel de pensanta animalo estas ne hazarda, ĝi pleje konformas al la organismo, posedanta grandegan pensantan cerbon. Inter la malamikaj al la vivo fortoj de la Kosmo ekzistas nur mallarĝaj koridoroj, kiujn uzas la vivo, kaj tiuj koridoroj strikte determinas ĝian aspekton. Tial ajna alia pensanta estaĵo devas posedi multajn trajtojn de konstruo, similajn al la homaj, speciale en la kranio. Jes, la kranio, sendube, devas esti homsimila. Tiaj estas koncize miaj konkludoj. — Ŝatrov eksilentis. La retenata de li malpacienco elŝiriĝis eksteren: — Nun donu la ĉielan beston, tuj.

— En momento! — Davydov haltis apud la ŝranko. — Mi devas diri, Alekseo Petroviĉ, ke vi estas profunde prava. Tio estas mireginda! En tiaj minutoj oni sentas, kiel potenca estas la scienco, la mirakla pensado de la homo...

— Bone, ni tuj vidos. Donu lin.

Davydov elprenis el la ŝranko larĝan breton.

Antaŭ Ŝatrov aperis la stranga malhel-viola kranio, kovrita de arabesko el kavetoj kaj sulketoj, enprofundiĝintaj en la osto. La potenca osta kupolo — la ujo de la cerbo — estis tute simila al la homa, same kiel la grandegaj okulkavoj, direktitaj rekte antaŭen kaj disigitaj per la mallarĝa osta ponteto de la nazradiko. Tute homaj estis ankaŭ la ronda, kruta nuko kaj la mallonga, preskaŭ vertikala vizaĝa parto, foririnta sub la grandegan, surŝovitan sur ĝin frunton. Sed anstataŭ la elstarantaj nazaj ostoj estis triangula kaveto. Ekde la fundo de la kaveto la supra makzelo, beksimila, iomete fleksita malsupren ĉe la rando, estis akre eliĝanta antaŭen. La malsupra makzelo konformis al la supra kaj same ne havis eĉ unu spuron de dentoj. Ĝiaj artikaj finoj estis alpremiĝantaj preskaŭ horizontale al kavetoj sur la finoj de larĝaj apendicoj, malleviĝantaj suben antaŭ la rondaj grandaj aperturoj ĉe la flankoj de la kranio, sub la tempioj.

— Ĉu ĝi estas firma? — mallaŭte demandis Ŝatrov kaj post kapjeso de Davydov prenis la kranion en la manojn. — Anstataŭ la dentoj, verŝajne, estas tranĉanta korna rando de la makzelo, kiel ĉe testudo, ĉu? — demandis Ŝatrov, kaj, ne atendante la respondon, daŭrigis: — La konstruo de la makzeloj, la nazo, la aŭda aparato estas sufiĉe primitivaj... Tiuj kavetoj sur la ostoj, la tuta formo montras, ke la haŭto estis tre proksima al la osto, sen la subhaŭta muskola tavolo. Tia haŭto dubinde povis havi harojn. Kaj apartaj ostoj... ilin, certe, necesas esplori, sed rigardu: la makzelo konsistas el du ostoj; tio same estas pli primitiva, ol ĉe la homo...

— Sekve, ilia evolua vojo ĝis la pensanta estaĵo estis pli mallonga, — enmetis Davydov.

— Ĝuste tiel. Tie, sur ilia planedo, povis esti iom aliaj naturaj cirkonstancoj, alia iro de geologiaj procezoj, aliaj kondiĉoj de la natura selekto... Interese, ĉu vi esploris la konsiston de tiu osto?

— Precize — ne. Tamen mi scias, ke ĝi konsistas precipe ne el kalcia fosfato, kiel ĉe ni, sed...

— Ĉu el silicio? — rapide interrompis Ŝatrov.

— Vi pravas. Kaj tio estas komprenebla: silicio laŭ siaj ĥemiaj ecoj en multaj rilatoj estas analogia al karbono kaj tute povas esti uzita en biologiaj procezoj.

— Sed la skeleto? Ostoj? Ĉu vere vi nenion trovis?

— Absolute nenion, krom... — Davydov eltrenis el la ŝranko duan breton, — jen tio...

Antaŭ Ŝatrov aperis du negrandaj metalaj rompaĵoj kaj ronda disko kun diametro ĉirkaŭ dek du centimetroj. La malgrandaj rompaĵoj havis facojn de sama grandeco; ĝenerale, ĉiu rompaĵo similis trunkon de sepedra prismo.

La metalo per sia pezeco similis plumbon, sed distingiĝis per pli granda malmoleco kaj per flav-blanka koloro.

— Divenu, kio estas tio, — proponis Davydov, ĵetante sur la manplato la pezan peceton.

— Kial mi sciu? Ia alojo... — grumblis Ŝatrov. — Tamen, se vi demandas, do, verŝajne, io ne tute ordinara.

— Jes, tio estas hafnio, rara metalo, simila per fizikaj ecoj al kupro, sed pli peza ol ĝi kaj nekompareble pli fajrorezista. Kaj ĝi havas ankoraŭ unu interesan econ: pli grandan kapablon eligi elektronojn ĉe altaj temperaturoj. Tio iom valoras, speciale se vi pririgardos ankoraŭ tiun strangan spegulon.

Ŝatrov prenis la metalan diskon, kiu same evidentiĝis tre peza. La rando de la disko estis rondigita kaj havis dek unu profundajn tranĉaĵojn, situantajn sur la cirklo de la disko en egalaj distancoj. Ĉe unu flanko la surfaco de la disko estis iomete konkava, polurita kaj tre malmola. Tio estis vitre travidebla tavolo, sub kiu vidiĝis pura arĝente blanka metalo, ĉe unu rando ronĝita de bruna krusto. La travideblan tavolon ĉirkaŭprenis ringo de malmola blu-griza metalo, el kiu, propre, konsistis la tuta disko. Sur la alia flanko de la disko, en la centro, situis rondeto da sama travidebla substanco, kovrita de malbrila krusteto, kun surfaco konveksa, sed ne konkava, kiel sur la alia flanko. La diametro de tiu rondeto ne superis ses centimetrojn. Ĉirkaŭ ĝi estis la sama blu-griza metalo, laŭ kiu ringe iris ĉizitaj aŭ cizelitaj steletoj kun malsamaj nombroj da radioj, de tri ĝis dek unu. Tiuj steletoj situis sen videbla ordo, sed estis apartigitaj per du spiralaj linioj, enskribitaj unu en la alian.

— La metalo, el kiu konsistas la disko, estas tantalo, malmola, neordinare firma, — daŭrigis Davydov. — La travidebla tavolo estis farita el nekonata ĥemia kombinaĵo. Simpla kvalita analizo ne donis rezultojn, kaj pli komplikan esploron mi ankoraŭ ne sukcesis fari. Sed la metalo sub la tavolo estas indio, rimarkinda metalo.

— Rimarkinda pro kio? — senprokraste demandis Ŝatrov.

— Tiu metalo ankaŭ en niaj aparatoj estas la plej bona indikilo de ĉeesto de neŭtrona radiado. Kaj tion, ke tio estas indio, mi scias ĝuste, ĉar mi kuraĝis bori ĉi tie por analizo...

— Ja la steletoj estas skribo, aŭ kio ili estas? — emociite demandis Ŝatrov.

— Eble, skribo, eble, ciferoj, kaj eble eĉ skemo de la aparato. Sed mi timas, ke tion ni neniam ekscios.

— Kaj ĉu tio estas ĉio?

— Ĉio. Ĉu por vi estas malmulte, vi, avidulo? Eĉ sen tio en viaj manoj estas tia afero, ke la tuta homaro ekscitiĝos.

— Sed ĉu vi ĉion tie prifosis? — ne ĉesis Ŝatrov. — Kial do kun la kranio ne estas la skeleto? Ne povas esti, ke ne estus la skeleto...

— La skeleto, certe, estis — ja senosta estaĵo ne povus havi ankaŭ kranion. Prifosita estis ĉio, eĉ la sabloj estis kribritaj. Sed mi dubas, ke tie konserviĝis ankoraŭ io.

— Kial vi estas tiel certa, Elio Andrejeviĉ? Kio donas al vi rajton...

— Simpla rezono. Ni trafis al restaĵo de katastrofo, okazinta antaŭ sepdek milionoj da jaroj. Se ne okazus la katastrofo, ni neniam trovus la kranion kaj entute iajn restaĵojn, krom tiuj mortigitaj dinosaŭroj. Ilin ja ni, sendube, ankoraŭ renkontos. Mi estas certa, ke «ili», — Davydov almontris la kranion, senmove direktantan al la amikoj siajn orbitojn, — estis ĉe ni tre nelonge... dum kelkaj jaroj, ne pli... kaj ree forflugis al si. Kiel mi venis al tiu konkludo, pri tio mi diros poste. Rigardu ĉi tien, — Davydov malvolvis grandan folion de milimetra papero, — jen la plano de la prifosado. «Li», — la profesoro almontris la kranion, — troviĝis proksimume ĉi tie, apud la bordo de rivero, kun ia sia aparato kaj kun armilo, verŝajne uzinta la atoman energion. «Ili» konis ĝin kaj uzadis ĝin — tio estas senduba, tion pruvas entute «ilia» ĉeesto ĉi tie. Per la armilo «li» mortigis la monoklonon el granda distanco. Verŝajne, dinosaŭroj «ilin» forte ĝenadis. Poste «li» okupiĝis pri iu afero kaj iĝis atakita de giganta raba saŭro. Ĉu «li» malfruis uzi sian armilon aŭ ĝi difektiĝis, ni ne ekscios. Klara estas nur unu afero: la raba monstro estis mortigita nur je kelkaj paŝoj for de tiu ĉiela alveninto kaj, mortinta, falegis rekte sur «lin». «Lia» armilo aŭ difektiĝis, aŭ eksplodis. La paneo de la aparato liberigis kaŝitan en ĝi energian ŝargon, kaj, verŝajne, kreiĝis negranda kampo de mortiga radiado. En tiu kampo pereis kelkaj hazarde trafintaj en ĝin dinosaŭroj — jen tiu amaso da skeletoj. La alian flankon, ĉi tie, sude, la radiado ne atingis aŭ estis pli malforta. De tie aliris malgrandaj rabobestoj, disŝtelintaj la ostojn de la skeleto de la ĉiela alveninto. La kranio restis aŭ tial, ke ĝi estis tro granda por ili, aŭ ĝi estis alpremita per la pezo de la kapo de la dinosaŭro. Tamen, ankaŭ parto de la kadavrovoruloj pereis — jen tie estas tri malgrandaj skeletoj. Ĉio ĉi okazis sur dunaj apudbordaj sabloj, kaj la vento tre baldaŭ entombigis ĉiujn spurojn de la okazinta tragedio.

— Kaj la aparatoj, la armilo? — skeptike mallevis la buŝangulojn Ŝatrov.

— Atentu — restis rompaĵoj kaj pecoj, faritaj el ege persistaj metaloj. Ĉio cetera senspure malaperis, oksidiĝis, disfalis, solviĝis dum dekoj da milionoj da jaroj. Metaloj ja ne estas ostoj, ili ne kapablas ŝtoniĝi, sorbi mineralajn substancojn, cementi ĉirkaŭ si la grundon. Krome, la aparato povis esti disŝirita kaj disĵetita dum la eksplodo aŭ paneo de la armilo, kio eĉ pli kontribuis al malapero de metalaj pecoj.

— Via skemo estas ĝusta, mi pensas, — konsentis Ŝatrov. — Nun vi devas kiel eble plej rapide esplori la kranion, analizi la evoluan vojon, reflektitan en la strukturo de la ostaj elementoj, kaj publikigi. Ja tia artikolo efikos kiel tondro, ĉu?.. — La konveksaj okuloj de Ŝatrov ne povis deŝiriĝi de la malhela kranio de la ĉiela alveninto.

Davydov brakumis la ŝultrojn de la amiko kaj facile skuis lin:

— Mi ne publikigos priskribon de tiu kranio.

Ŝatrov en mirego ŝiris sin, sed Davydov firme alpremis lin al si kaj, antaŭ ol tiu sukcesis ion diri, finis:

— Esploru kaj priskribu ĝin vi! Al vi laŭrajte apartenas tiu parto... Sen obĵetoj! Ĉu vi forgesis pri mia obstino?

— Sed, sed... — Ŝatrov ne povis trovi vortojn.

— Jen al vi «sed». La geologia raporto pri la prifosado kaj la konkludoj pri la katastrofo, kun mencio de ĉiuj miaj kunlaborantoj, speciale de tiu kunlaborantino, kun trovis la kranion, — ĝi estas preta, jen ĝi. Publikigu ĝin sub mia nomo kune kun via priskribo de la kranio. Tiel estos juste. Ĉu vere, Alekseo Petroviĉ? — Davydov transiris al milda, kora tono. — Mi havas alian grandan aferon. Ĉu vi memoras, vi trafe diris, ke unu nekredeblaĵo kroĉiĝas al la alia kaj iĝas realo? La realo estas antaŭ vi — la kranio de la ĉiela besto. Sed tiu realo, siavice, kaŭzas alian nekredeblaĵon, kroĉiĝas al ĝi, la ĉeno etendiĝas pluen. Kaj mi deziras etendi la ĉenon pluen!

— Ni supozu, ke estas tiel, kvankam mi ne komprenas vin. Sed ĉi tie odoras, kaj tre rimarkeble, per sinofero. Mi ne povas akcepti...

— Ne necesas, Alekseo Petroviĉ! Kredu, malnova amiko, mi estas tute sincera. Ĉu ni ne dividadis dum tuta nia kuna laborado interesajn materialojn? Poste vi komprenos, ke ankaŭ ĉi tie okazis sama divido. Mi ne deziras preni al mi ĉion. Ni same traktas la sciencon, kaj por ni ambaŭ plej grava estas ĝia moviĝo antaŭen...

Kortuŝita Ŝatrov mallevis la kapon. Li ne scipovis esprimi siajn emociojn, speciale profundajn travivaĵojn. Kaj nun li silente staris antaŭ la amiko, gaje rigardanta al li. Ŝatrov nevole tuŝis per la mano la altirantan lin kranion de la loĝanto de la «stela ŝipo». La ŝipo foriris en nekredeblan profundon de la spaco, iĝis neatingebla por ajnaj fortoj kaj maŝinoj. Sed tamen jen ĝia senduba, nekontestebla spuro — la pruvo, ke la vivo trairas neeviteblan evoluon, neeviteblan perfektiĝon, eĉ se laŭ ege longa kaj malfacila vojo. En tiu irado konsistas la leĝo de la vivo, la necesa kondiĉo de ties ekzisto. Kaj se ĝin ne rompas iaj hazardaĵoj de la Kosmo, do ĝia neevitebla rezulto estas naskiĝo de la penso, apero de la homo kaj plue — la socio, la teĥniko, la batalo kontraŭ la minaca potenco de la Universo. Kaj tiu batalo povas transiri ajnajn limojn — tion pruvas la alveninto el alia mondo. Se «ili» aperus sur la Tero ne tiam, sed nun, kiel multe da novo ni ekscius!..

Ŝatrov turnis sin al la amiko trankvile kaj malkaŝe:

— Mi akceptas vian... proponon. Estu tiel. Mi, certe, devos veturi al Leningrado, aranĝi la aferojn kaj urĝe reveni. Labori necesas ĉi tie. Veturigi tian valoraĵon estas nepermeseble... Sed kial, Elio Andrejeviĉ, vi nomas lin ĉiela besto? Iel malbone sonas — nerespekte.

— Mi simple ne povas trovi nomon. Ja ne eblas nomi lin homo, se sekvi la sciencan terminologion. Tio estas homo laŭ penso, laŭ teĥniko, socieco, sed li ja ellaboriĝis sur alia anatomia bazo. Lia organismo evidente ne estas parenca al la nia. Tio estas alia besto. Tial mi nomas lin ĉiela besto — «bestia celestis» latine. Eblas preni helenan radikon por la genra nomo — li estu «terion celestis». Ŝajne, tiel sonas pli bone. Kaj la vera nomo — tio jam estas via zorgo.

— Sed tamen, Elio Andrejeviĉ, — silentinte iom, diris Ŝatrov, — kio restos por vi mem?

— Kara amiko, mi diris, ke mi etendos la ĉenon pluen. Mi jam delonge pensas pri la rolo de la atomaj reakcioj en la geologiaj procezoj. Kaj nun nia neordinara malkovro elirigis min el la ordinara orbito, levis sur altan nivelon de la penso, donis kuraĝon en konkludoj, vastigis la limojn de la imago. Kaj mi deziras peni pruvi eblon de uzado de potencaj fontoj de atoma energio en profundoj de la tera krusto. Ellabori la geologion de la profundo, por alproksimigi ĝin al praktika realigeblo... Kaj por vi, via afero estas evoluo de la vivo kaj iĝado de la penso jam ne nur en la limoj de nia Tero, sed en la tuta Universo. Montru tiun procezon, donu al la homoj bildon de grandaj ebloj, starantaj antaŭ ili. Renversu malkuraĝajn skeptikulojn kaj mizerajn fanatikulojn, kiuj ankoraŭ nemalmultas en la scienco, per tiu hela triumfo de la penso!

Davydov eksilentis. Ŝatrov rigardis al la amiko, kvazaŭ unuafoje ekvidis lin.

— Do kial ni staras? — finfine diris Davydov. — Ni eksidu, trankviliĝu. Mi laciĝis.

Ambaŭ sciencistoj silente eksidis, ekfumis kaj, kvazaŭ laŭ komando, penseme ekrigardis al la kranio, en la malplenajn orbitojn de la stranga estaĵo. En la kabineto ekregis silento.

Davydov rigardis al la konveksa, kovrita de etaj kavetoj frunto, imagante al si, ke iam, senfine antaŭlonge, trans tiu osta mureto laboris granda homa cerbo.

Kiaj imagoj pri la mondo, sentoj kaj scioj estis plenigantaj tiun strangan kapon? Kion konservadis la memoro de la loĝanto de la fremda mondo, kiajn bildojn de sia hejma planedo portis li sur nia Tero?

Ĉu konis li sopiron pri la hejma mondo, aspiron al grandaj veraĵoj, amon al belo?

Kiaj estis homaj rilatoj tie, ĉe ili, kia socia ordo?

Ĉu ili atingis ĝiajn superajn ŝtupojn, kiam la tuta planedo iĝis unu labora familio, sen subpremado kaj ekspluatado, sen sovaĝa sensenceco de militoj, disipantaj fortojn de la homaro kaj energiajn rezervojn de la planedo?

Al kiu sekso apartenis tiu gasto el la «stela ŝipo», por ĉiam restinta sur la fremda por li Tero?

La kranio rigardis al Davydov malplene kaj senresponde, kiel simbolo de silento kaj enigmo. «Nenion el tio ni ekscios, — pensis la profesoro, — sed ni, la homoj de la Tero, same havas potencan cerbon kaj povas multon diveni. Vi venis ĉi tien. Sed la vastaĵoj de nia Tero estis loĝataj nur de teruraj monstroj, enkorpiĝoj de sensenca forto. Kun sia stulta kolero kaj sentimeco la monstroj prezentis minacan danĝeron, kaj vi estis nemultaj. Amaseto da alvenintoj, vagantaj en la nekonata mondo en serĉado de fonto de energio, en serĉado de homfratoj laŭ la penso...»

Ŝatrov singarde movetiĝis. Lia nerva naturo protestis kontraŭ daŭra senagado. Li ĵetis oblikvan rigardon al enpensiĝinta Davydov, mallaŭte prenis de sur la tablo la pezan diskon kaj komencis pririgardi la strangan objekton kun akra observemo de sperta esploristo.

Movinte la diskon en helan rondon de lumo de speciala mikroskopa lampo, la profesoro turnadis la restaĵon de la nekonata aparato en ĉiuj direktoj, penante kapti ankoraŭ ne rimarkitajn detalojn de la konstrukcio. Subite Ŝatrov kaptis interne de la rondeto sur la dorsflanko de la disko ion elstarantan sub la malbrila tavolo.

La sciencisto reteninte la spiron penis pririgardi tion, submetante la diskon al la lumo sub diversaj anguloj. Kaj subite tra la malklara vualo, kiun metis la tempo sur la travideblan substancon de la rondeto, al Ŝatrov ŝajnis okuloj, ekrigardintaj rekte al lia vizaĝo. Obtuze ekkriinte, la profesoro ellasis el la manoj la pezan diskon, kaj ĝi kun bruego falis sur la plankon. Davydov salte leviĝis, kvazaŭ ĵetita de risorto. Sed Ŝatrov ne atentis la koleron de la amiko. Li jam komprenis, kaj la diveno rompis lian spiradon.

— Elio Andrejeviĉ, — kriis Ŝatrov, — ĉu vi havas ion por polurado — subtilan karborundon aŭ, pli bone, feran oksidon? Kaj ŝamon.

— Certe, mi havas ambaŭ. Sed kio do al vi okazis, diable kaj trioble diable?

— Donu al mi tuj, Elio Andrejeviĉ! Vi ne bedaŭros! Kie vi tion havas?

Al Davydov transiris la emocio de Ŝatrov. Li ekstaris, larĝe paŝis kaj kroĉiĝis al la tapiŝo. La profesoro kolere piedbatis la faldiĝintan randon kaj malaperis trans la pordo. Ŝatrov alkroĉiĝis al la disko, gardeme elprovante per la ungo la konveksan surfacon de la malgranda rondeto...

— Jen al vi. — Davydov starigis sur la tablon bokalojn kun la pulvoroj, tasojn kun akvo kaj alkoholo, metis pecon de ledo.

Ŝatrov haste kaj lerte preparis kaĉeton el la polura pulvoro, ŝmiris la ledon kaj komencis froti la surfacon de la rondeto per egalmezuraj rondiraj movoj. Davydov kun intereso observis la laboron de la amiko.

— Tiu travidebla, nekonata al ni substanco estas treege persista, — estis klariganta Ŝatrov, ne ĉesante la laboron. — Sed ĝi, sendube, devas esti travidebla, kiel vitro, kaj, sekve, havi poluritan surfacon. Kaj ĉi tie, vidu, la surfaco iĝis malbrila — ĝin ronĝis sablo dum milionoj da jaroj da kuŝado en la grundo. Eĉ tiu persista substanco cedis... Sed se mi denove poluros ĝin, ĝi ree iĝos travidebla.

— Ĉu travidebla? Kaj kio plu? — dubis Davydov. — Jen ĉe la alia flanko de la disko la travidebleco konserviĝis. Nu, videblas la tavolo de indio, kaj ĉio...

— Sed ĉi tie estas bildo! — ekscitite ekkriis Ŝatrov. — Mi vidis, vidis okulojn! Kaj mi estas certa, ke ĉi tie estas kaŝita portreto de stela alveninto, eble, de ĝuste tiu, kies kranio estas antaŭ ni. Por kio ĝi estas ĉi tie — eble, tio estis identiga signo sur la aparato aŭ ili havis tian moron, — tion ni ne ekscios. Tamen, ĝi estas eĉ negrava kompare kun tio, ke ni entute sukcesis trovi la bildon... Rigardu al la formo de la surfaco — tio ja estas optika lenso... Jen, poluriĝas bone! — daŭrigis la profesoro, elprovante la rondeton per la fingro.

Davydov, transfleksiĝinte trans la ŝultron de Davydov, malpacience rigardis al la disko — sur ĝi sub strioj de malseka ruĝa kaĉeto estis aperanta ĉiam pli pura vitra brilo.

Finfine Ŝatrov kontente suspiris, forviŝis la poluran mason, malsekigis la rondeton per alkoholo kaj dum kelkaj minutoj frotadis ĝin per seka ŝamo.

— Pretas! Ek! — Li metis la diskon al la lumo, doninte al ĝi konvenan situon, por ke la lumo reflektiĝu rekte al la rigardantoj.

Ambaŭ profesoroj nevole skuiĝis. El la profundo de la tute travidebla tavolo, pligrandigita per nekonata optika artifiko ĝis sia natura amplekso, al ili ekrigardis stranga, sed sendube homa vizaĝo. Per nekonata rimedo la bildo estis farita reliefa, kaj ĉefe — neordinare, nekredeble viva.

Ŝajnis, la viva estaĵo rigardas, apartigita nur per la travidebla mureto de la optika lenso. Kaj antaŭ ĉio, subpremante ĉiujn ceterajn impresojn, rekte rigardis la grandegaj elstarantaj okuloj. Ili estis kiel lagoj de eterna enigmo de la Universo, penetritaj de saĝo kaj streĉita volo, du potencaj radioj, strebantaj antaŭen, tra la vitra baro, en senfinajn forojn de la spaco.

En tiuj okuloj estis lumo de senfina kuraĝo de la racio, konscianta la senkompatajn leĝojn de la Universo, de ekkono, batalanta en suferoj kaj ĝojo.

Kaj la rigardoj de la sciencistoj de la Tero, kruciĝintaj kun tiu neordinara rigardo, direktita al ili el la abismo de la tempo, ne malleviĝis en konfuzo. Ŝatrov-on kaj Davydov-on penetris ĝoja jubilo. La penso, kvankam disĵetita sur la mondoj, neatingeble foraj unu de la alia, ne pereis senspure en la tempo kaj la spaco. Ne, la ekzisto mem de la vivo estis garantio de la fina venko de la penso super la Universo, garantio de tio, ke en malsamaj anguloj de la monda spaco iras la granda procezo de evoluo, iĝado de la supera formo de la materio kaj la krea laboro de ekkono...

Venkinte la unuan impreson de la rigardantaj okuloj de la stela alveninto, la sciencistoj komencis pririgardi lian vizaĝon.

La grandokula ronda kapo kun senhara dika kaj glata haŭto ne ŝajnis kripla aŭ abomena. La potenca, larĝa kaj elstara frunto portis en si tiom da intelekta, homa, same kiel la mirindaj okuloj, ke ili estis subpremantaj la nekutimajn formojn de la malsupra parto de la vizaĝo. La manko de la oreloj kaj la nazo, la beksimila senlipa buŝo per si mem estis malagrablaj, sed ne povis neniigi la impreson, ke la nekonata estaĵo estis proksima al la homo, komprenebla kaj ne fremda.

Granda frateco en spirito kaj penso kun la homoj de la Tero senkonscie montriĝis en la aspekto de la gasto de nia planedo.

Ŝatrov kaj Davydov ekvidis en ĝi garantion de tio, ke loĝantoj de malsamaj «stelaj ŝipoj» interkompreniĝos, kiam estos venkita la spaco, disiganta la mondojn, kiam okazos finfine renkontiĝo de la penso, disĵetita sur malproksimaj planedaj insuletoj en la Universo. La sciencistoj deziris pensi, ke tio okazos baldaŭ, sed la racio diris pri jarmiloj da ekkono, necesaj ankoraŭ por la granda vastigo de la mondo.

Kaj antaŭ ĉio necesas unuigi la popolojn de la propra planedo en unu fratan familion, neniigi malegalecon, subpremadon kaj rasajn superstiĉojn, kaj jam poste certe iri al unuiĝo de malsamaj mondoj. Alie la homaro ne kapablos fari la grandegan heroaĵon de konkero de la minacaj interstelaj spacoj, ne povos venki la mortigajn fortojn de la Kosmo, minacantajn al la viva materio, kiu aŭdacis forlasi sian planedon, defenditan de la atmosfero. Por tiu unua ŝtupo necesas labori, fordonante ĉiujn fortojn de la animo kaj la korpo al efektivigo de tiu necesa kondiĉo por la granda estonteco de la homoj de la Tero!


1944

# Примечания

1

marko de germana tanko, pli ĝuste memmova kanono (trad.).

2

La Galaksio: giganta stelsistemo (alie nomata la Lakta Vojo), en kiu kiel ordinara stelo troviĝas ankaŭ nia Suno. La Suno rondiras ĉirkaŭ la dinamika centro de la Galaksio laŭ giganta orbito kun periodo de rivoluo ĉirkaŭ 220 milionoj da jaroj.

3

Lumjaro: unuo de distanco en astronomio, egala al la kvanto da kilometroj, trakurataj de luma radio dum jaro (9.46×1012 km, do preskaŭ 1013 km). Nun kiel unuo de distanco en astronomio estas uzata parseko, egala al 3.26 de lumjaro.

4

Vitimo: granda rivero en Orienta Siberio (trad.).

5

— Rusoj, kion vi intencas fari? (angle).

6

— Iri renkonten! (angle).

7

— Ĝuste! Per plena rapido! (angle).

8

regiono de orienta Rusio ĉe Pacifiko (trad.).

9

el versaĵo de M. Ju. Lermontov «Preĝo» (1839) (trad.).

10

N. M. Prĵevalskij (1839–1888), fama rusia vojaĝisto kaj naturesploristo, faris kelkajn ekspediciojn en Meza Azio, strebis atingi Lasaon (situantan en Kham), sed la tibeta registaro malpermesis al li eniri (trad.).

11

sekve (latine).

12

eŭfemismo anstataŭ «malsankta potenco» (trad.).

13

la tempo de la eventoj de la rakonto estas la jaro 1946.

14

la lasta periodo de montokreado en la historio de la Tero, kiam aperis la plej grandaj montaroj de la nuntempo.

15

sinjoro, moŝto (angle) (trad.).

16

temas pri fantoma persono de pluraj dramaj, poeziaj, operaj verkoj pri Donĵuano, devenantaj el la hispana legendo (trad.).

17

fervoja stacio apud Moskvo (trad.).

18

rusia caro kaj imperiestro Petro I (1672–1725), granda reformanto (trad.).

19

lavanga kresko de la procezo de fendado de atomaj kernoj.

20

kreiĝinta pro vento, pro venta transportado.

21

unukorna reprezentanto de kornaj herbomanĝaj dinosaŭroj.

22

raba dinosaŭro.

23

komuna nomo de kornaj herbomanĝaj dinosaŭroj.